દેવ (વીર / રક્ષક દેવ)
અહીં જે દેવોનો પરિચય છે તેમાંના ઘણા "વીર" કે "ક્ષેત્રપાળ" (રક્ષક દેવ) તરીકે ભક્તિમાં પૂજાય છે. તેઓ તીર્થંકર નથી; જૈન દૃષ્ટિએ વંદન-પૂજનના મુખ્ય અધિકારી તીર્થંકર અને સિદ્ધ ભગવંતો છે. વીર દેવનું સ્થાન ગૌણ છે.
...વધુ: ધ્યાનમાં રાખવા જેવી વાતોઓછું બતાવો
માણિભદ્ર વીર
આગલોડ · મગરવાડા · ઉજ્જૈન — ત્રણ સ્થાનોના રક્ષક દેવ
શ્વેતાંબર પરંપરાના અત્યંત પ્રસિદ્ધ રક્ષક (વીર) દેવ. પૂર્વભવમાં ઉજ્જૈનના શ્રાવક માણેકશા; કથા મુજબ તેમનું શરીર ત્રણ સ્થળે પૂજાય છે — આગલોડ (ધડ), મગરવાડા (કમરથી નીચે) અને ઉજ્જૈન (મસ્તક). પ્રસાદ સુખડી.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| નામ | માણિભદ્ર વીર, માણિભદ્ર દેવ, યક્ષરાજ માણિભદ્ર (ભક્તિમાં) |
|---|---|
| પૂર્વભવ | માણેકશા — ઉજ્જૈનના જૈન શ્રાવક (પરંપરા મુજબ) |
| ગુરુ (કથા મુજબ) | આચાર્ય હેમવિમલસૂરિ |
| વાહન | સફેદ હાથી (ઐરાવત) |
| પ્રસાદ | સુખડી |
| મુખ્ય ત્રણ સ્થાન | આગલોડ (ધડ) · મગરવાડા (કમરથી નીચેનો ભાગ) · ઉજ્જૈન (મસ્તક) |
| મુખ્ય પર્વ | વસંત પંચમી (મહા સુદ ૫) — આગલોડમાં પ્રગટ-દિન; ૫, ૮, ૧૪ તિથિ અને દિવાળી |
| વર્ગ | વીર દેવ (રક્ષક); શાસનદેવ-દેવીથી અલગ ગણાય |
ઘંટાકર્ણ મહાવીર
મહુડી તીર્થના રક્ષક વીર દેવ (૫૨ વીરમાંના એક)
૫૨ વીરમાંના એક રક્ષક દેવ; ઘંટ-આકારનાં કર્ણવાળા અને ધનુષ્ય-બાણધારી. મહુડી (ગુજરાત) તેમનું મુખ્ય તીર્થ છે. તીર્થંકર ભગવાન મહાવીરથી તદ્દન અલગ. સુખડી પરિસરમાં જ ખાવાનો નિયમ; પરંપરા મુજબ સ્ત્રીઓ તેમની પૂજા-વિધિ કરતી નથી.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| નામનો અર્થ | ઘંટા = ઘંટ; કર્ણ = કાન — ઘંટના આકારનાં કુંડળવાળા કાન |
|---|---|
| ૫૨ વીરમાં ક્રમ | ત્રીસમા (એક પરંપરાગત યાદી મુજબ; યાદી પ્રમાણે ક્રમ જુદો હોઈ શકે) |
| પૂર્વભવ | રાજા તુંગભદ્ર (કેટલીક કથામાં મહાબલ) — શ્રીનગરના ક્ષત્રિય રાજા |
| ઓળખ-ચિહ્નો | ધનુષ્ય-બાણ, મુગટ, ઘંટ-આકારનાં કર્ણ-આભૂષણો |
| પ્રસાદ | સુખડી — મંદિર-પરિસરમાં જ ગ્રહણ કરવાની |
| મુખ્ય તીર્થ | મહુડી (મહુડી જૈન તીર્થ), ગુજરાત |
| મુખ્ય પર્વ | કાળી ચૌદસ (આસો વદ ૧૪) — હવન |
| સંપ્રદાય | મુખ્યત્વે તપાગચ્છ; દિગંબરોમાં જાણીતા નથી |
નાકોડા ભૈરવ
નાકોડાજી તીર્થ (રાજસ્થાન) ના રક્ષક દેવ
નાકોડાજી તીર્થ (રાજસ્થાન) ના રક્ષક દેવ. પાર્શ્વનાથની પૂજા પછી જ તેમની પૂજા; ત્યારે પાર્શ્વપ્રતિમા સામે પડદો. પ્રસાદ તીર્થ બહાર લઈ જવાનો નિષેધ મનાય છે. લોકપ્રિય, પણ વિદ્વાનો/પરંપરાઓમાં જુદા મત.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| મુખ્ય તીર્થ | નાકોડાજી (મેવાનગર, બાલોતરા પાસે, બાડમેર જિલ્લો, રાજસ્થાન) |
|---|---|
| મૂળનાયક | નાકોડા પાર્શ્વનાથ |
| વર્તમાન પ્રતિમા | લાલ મુખ, મૂછો, ચાર હાથ — કપાલ (પાત્ર), ડમરુ, ખડ્ગ (તલવાર), ત્રિશૂળ |
| પ્રતિમાનું વર્ષ | ૧૯૩૪ — હિમાચલસૂરિ દ્વારા પ્રતિષ્ઠા (જૈનપીડિયા મુજબ) |
| મુખ્ય મેળો | પોષ દશમી (પાર્શ્વનાથ જન્મ-કલ્યાણક) — ડિસેમ્બર/જાન્યુઆરી |
| પ્રસાદ નિયમ | પ્રસાદ તીર્થ-પરિસરમાં જ ગ્રહણ કરવો |
| વિશેષતા | પાર્શ્વનાથની પૂજા પછી જ ભૈરવની પૂજા; ભૈરવની પૂજા વખતે પાર્શ્વ-પ્રતિમા સામે પડદો |
ભોમિયાજી દેવ
શ્રી સમેતશિખરજી તીર્થની તળેટી (મધુવન) ના ભૂમિ-રક્ષક દેવ
સમેતશિખરજીની તળેટી (મધુવન) માં પૂજાતા ભૂમિ-રક્ષક દેવ. યાત્રા-માર્ગના રક્ષક તરીકે સ્મરાય છે. તેમની કથા અંગે પ્રમાણભૂત સ્ત્રોતો ઓછા છે, એટલે ચકાસેલી વિગતો જ મુખ્ય રાખી છે.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| તીર્થ | શ્રી સમેતશિખરજી (મધુવન, તળેટી) — ઝારખંડ |
|---|---|
| મંદિર | મધુવનમાં, પર્વત-આરોહણના પ્રારંભ-સ્થાન પાસે |
| ભૂમિકા | યાત્રા-માર્ગ અને પર્વતના રક્ષક (પરંપરા મુજબ) |
| અર્પણ | લોક-પરંપરા મુજબ તેલ અને સિંદૂર (ચકાસણી બાકી) |
| વિશેષ પર્વ | હોળી દરમિયાન વિશેષ કાર્યક્રમો (લોક-પરંપરા મુજબ) |
ક્ષેત્રપાળ દેવ
ક્ષેત્ર (સ્થાન, તીર્થ, મંદિર) ના રક્ષક દેવની પરંપરા
ક્ષેત્રપાળ એટલે ક્ષેત્ર (સ્થાન, તીર્થ, મંદિર) ના રક્ષક દેવની ભૂમિકા. માણિભદ્ર, ઘંટાકર્ણ, નાકોડા ભૈરવ જેવા વીર દેવો આ રીતે સ્મરાય છે.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| શબ્દાર્થ | ક્ષેત્ર = સ્થાન/ભૂમિ; પાળ = રક્ષક |
|---|---|
| ભૂમિકા | તીર્થ, મંદિર, ગામ કે ભૂમિનું રક્ષણ (પરંપરા મુજબ) |
| જાણીતાં ઉદાહરણો | માણિભદ્ર વીર, ઘંટાકર્ણ મહાવીર, નાકોડા ભૈરવ, ભોમિયાજી |
| વર્ગ | શાસનદેવ-દેવીથી અલગ ગણાય; ગ્રંથ પ્રમાણે વર્ગીકરણ જુદું હોઈ શકે |
| સ્વરૂપ | કોઈ એક નિયત સ્વરૂપ નથી; પરંપરા અને સ્થાન પ્રમાણે જુદું |
| સંપ્રદાય | મુખ્યત્વે શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક; દક્ષિણ ભારતના કેટલાક જૈન સ્થળોએ પણ મળે છે |
ધરણેન્દ્ર દેવ
નાગકુમાર નિકાયના ઇન્દ્ર — પાર્શ્વનાથના ઉપસર્ગ-નિવારક
ભવનપતિ નાગકુમાર નિકાયના ઇન્દ્ર. ભગવાન પાર્શ્વનાથના ઉપસર્ગ સમયે પદ્માવતી સાથે રક્ષા કરી; દિગંબર પરંપરામાં પાર્શ્વનાથના શાસનદેવ.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| નિકાય | ભવનપતિ — નાગકુમાર |
|---|---|
| પદ | ઇન્દ્ર (દક્ષિણ દિશાના નાગકુમાર ઇન્દ્ર; ઉત્તરના ઇન્દ્ર ભૂતાનંદ) |
| સંબંધિત તીર્થંકર | પાર્શ્વનાથ (૨૩મા) |
| સાથે સ્મરાતાં દેવી | પદ્માવતી |
| ચિહ્ન | નાગ (સર્પ) — પાર્શ્વનાથની પ્રતિમા પર નાગફણાનું છત્ર |
| શાસનદેવ તરીકે | દિગંબર — ધરણેન્દ્ર; શ્વેતાંબર — પાર્શ્વ યક્ષ |
પાર્શ્વ યક્ષ
શ્વેતાંબર પરંપરામાં ભગવાન પાર્શ્વનાથના શાસનદેવ
શ્વેતાંબર પરંપરામાં ૨૩મા તીર્થંકર પાર્શ્વનાથના શાસનદેવ (યક્ષ); શાસનદેવી પદ્માવતી. હાથી-મુખ, કાચબા-વાહન અને નાગફણા-છત્ર વાળા વર્ણવાય છે.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| તીર્થંકર | પાર્શ્વનાથ (૨૩મા) |
|---|---|
| શાસનદેવી | પદ્માવતી |
| વર્ગ | વ્યંતર નિકાય — યક્ષ (શાસનદેવ તરીકે) |
| સંપ્રદાય | શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક; દિગંબરોમાં ધરણેન્દ્ર |
| સ્વરૂપ (પરંપરાગત વર્ણન) | હાથીનું મુખ, કાચબો વાહન, માથા પર નાગફણા-છત્ર, ચાર હાથ (ગ્રંથ મુજબ; આયુધ જુદાં હોઈ શકે) |
કૉપિરાઇટ અને ઉપયોગ અંગે નોંધ
આ માહિતી JainKBC.com પર શુદ્ધ ધાર્મિક અને શૈક્ષણિક હેતુથી મૂકવામાં આવી છે. અહીં ઉલ્લેખિત કોઈ પણ પુસ્તક, લેખ કે વેબસાઇટના પોતાના કૉપિરાઇટ હોઈ શકે છે. કોઈને આ સામગ્રી અંગે વાંધો હોય કે પોતાનો કૉપિરાઇટ-દાવો હોય, તો કૃપા કરી પૂરી વિગતો સાથે admin@jainkbc.com પર જણાવશો; તે મુજબ સામગ્રી યોગ્ય રીતે બદલવામાં આવશે.