સામાયિક, પ્રતિક્રમણ, પચ્ચક્ખાણ અને પૌષધ

ટૂંકો પરિચય

સામાયિક એટલે ઓછામાં ઓછી બે ઘડી (૪૮ મિનિટ) માટે સમતાભાવમાં રહીને સાવદ્ય (પાપવાળા) યોગોનો ત્યાગ કરવો. તે શ્રાવકનું વ્રત અને છ આવશ્યકમાંનું પહેલું આવશ્યક છે.

સામાયિક બધા સંપ્રદાયોમાં કરાય છે, પણ તેની વિધિ અને સાધનોમાં ફેર છે. અહીં મુખ્યત્વે શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક પદ્ધતિનો ક્રમ આપ્યો છે.

સાધનો અને તૈયારી

• સ્વચ્છ શરીર અને શુદ્ધ, સાદાં વસ્ત્ર (ઘણા શ્રાવકો સામાયિક માટે અલગ સફેદ વસ્ત્ર રાખે છે).
• મુહપત્તિ (ડાબા હાથમાં), ચરવળો, કટાસણું (બેસવાનું આસન) અને નવકારવાળી.
• સ્થાપનાજી — ગુરુનું પ્રતીક. ગુરુ હાજર ન હોય તો ધાર્મિક પુસ્તક સ્ટેન્ડ પર મૂકી તેના પર નવકારવાળી મૂકી ગુરુ-સ્થાપના કરાય છે.
• શાંત, સ્વચ્છ સ્થાન; ફોન જેવી વિક્ષેપકારક વસ્તુઓ દૂર રાખવી.

સામાયિક લેવાનો ક્રમ

1. સ્થાપનાજી સામે ડાબા હાથમાં મુહપત્તિ અને જમણો હાથ સ્થાપના તરફ રાખી "નવકાર" અને "પંચિંદિય" સૂત્ર બોલવું.
2. ખમાસમણ દઈ "ઇરિયાવહિયા", "તસ્સ ઉત્તરી" અને "અન્નત્થ" સૂત્ર બોલવાં; કાઉસ્સગ્ગ કરી પારીને પ્રગટ "લોગસ્સ" બોલવો.
3. ખમાસમણ દઈ "ઇચ્છાકારેણ સંદિસહ ભગવન્ સામાયિક મુહપત્તિ પડિલેહું?" એમ આજ્ઞા માગી મુહપત્તિનું પડિલેહણ કરવું: મુહપત્તિ ખોલી ત્રણ વાર ફેરવી તપાસવી; કોઈ જીવ-જંતુ હોય તો નરમાઈથી સુરક્ષિત સ્થાને મૂકવો.
4. ખમાસમણ દઈ "સામાયિક સંદિસાહું? સામાયિક ઠાઉં?" એમ આજ્ઞા માગવી, પછી હાથ જોડી એક નવકાર ગણવો.
5. "કરેમિ ભંતે" સૂત્રથી સામાયિકનું વ્રત લેવું (ગુરુ કે વડીલ બોલે તે પ્રમાણે ઝીલવું).
6. ખમાસમણ દઈ "બેસણે સંદિસાહું? બેસણે ઠાઉં?" બોલી આસન પર બેસવું.
7. ખમાસમણ દઈ "સજ્ઝાય સંદિસાહું? સજ્ઝાય ઠાઉં?" બોલી ત્રણ નવકાર ગણવા.
8. હવે ૪૮ મિનિટ માટે સમતામાં રહેવું: સ્વાધ્યાય, નવકારવાળી ગણવી, આત્મા વિશેનું વાંચન કે પાંચ પરમેષ્ઠીનું ચિંતન કરવું.

સામાયિક પારવાની વિધિ

1. સામાયિકનો સમય પૂરો થતાં સ્થાપનાજી સામે ખમાસમણ દઈ ઇરિયાવહિયા-કાઉસ્સગ્ગ કરી મુહપત્તિ પડિલેહણ સુધીની વિધિ ફરી કરવી.
2. ખમાસમણ દઈ "સામાયિક પારું?" એમ આજ્ઞા માગવી; ગુરુ "પુણો વિ કાયવ્વં" (ફરી કરજો) કહે ત્યારે "યથાશક્તિ" કહેવું, ફરી પૂછતાં "તહત્તિ" કહેવું.
3. જમણો હાથ સ્થાપના તરફ ઊંધો રાખી "સામાઇયવયજુત્તો" સૂત્ર બોલવું.
4. એક નવકાર ગણી, સામાયિક દરમિયાન લાગેલા ૩૨ દોષોનું સ્મરણ કરી "મિચ્છામિ દુક્કડં" કહેવું: ૧૦ મનના, ૧૦ વચનના અને ૧૨ કાયાના દોષો.
5. જમણો હાથ મોં પાસે રાખી અંતિમ નવકાર ગણી સમાપ્ત કરવું.

ધ્યાન રાખવા જેવું

• સામાયિક દરમિયાન ખાવું-પીવું, ઊંઘવું, ફોન કે ટીવી જોવું, સાંસારિક વાતો કરવી — આ બધું વર્જ્ય છે.
• બેસવાનો સમય ૪૮ મિનિટથી ઓછો ન થવો જોઈએ; શક્ય હોય તો ઘડિયાળ કે ઘડીનું સાધન રાખવું.
• ચરવળાથી બેસતાં પહેલાં જગ્યા પૂંજવી જેથી જીવ-જંતુની વિરાધના ન થાય.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: ઉપરની વિધિ — સ્થાપનાજી, ખમાસમણ, કટાસણું, ચરવળો.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: સામાયિક મુખ્ય સાધના છે; સાધન તરીકે મુહપત્તિ (મોં પર બાંધેલી કે હાથમાં), રજોહરણ-જેવું "પૂંજણી"; સ્થાપનાજી/ખમાસમણની રીત જુદી હોય છે અને "તિક્ખુત્તો" પાઠથી ગુરુ-વંદન થાય છે.
• દિગંબર: સામાયિક ત્રણ સંધ્યાએ (સવાર, બપોર, સાંજ) "દેવવંદના", કાયોત્સર્ગ અને ધ્યાન સાથે કરવાની પરંપરા છે; દિગંબર ગૃહસ્થો "પ્રતિક્રમણ" રોજ ન કરતાં હોવાનું ઉપલબ્ધ સ્ત્રોતમાં નોંધાયું છે.

વધુ વાંચન

• સામાયિક અને ચૈત્યવંદન-વિધિ (પ્રચલિત પ્રકાશન)
• પ્રતિક્રમણ-સૂત્ર સંગ્રહ
• શ્રાદ્ધ-વિધિ

ટૂંકો પરિચય

પ્રતિક્રમણ એટલે ભૂલોમાંથી પાછા ફરવું: વ્રતોમાં થયેલા દોષોની આલોચના, પશ્ચાત્તાપ અને ક્ષમાપના. શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક શ્રાવકો તે રોજ સવારે-સાંજે કરે છે.

આ પેજ વિધિનો ક્રમ છ આવશ્યક પ્રમાણે બતાવે છે. સૂત્રોના શબ્દો ઘણાં છે અને તે "પ્રતિક્રમણ-સૂત્ર" પુસ્તકમાંથી શીખવાં; અહીં તે મૂક્યાં નથી.

છ આવશ્યક

દેવસિય (સાંજના) પ્રતિક્રમણનો સામાન્ય ક્રમ

1. સ્થાપનાજી સ્થાપી, સામાયિક લેવાની વિધિ (સામાયિક-વિધિ પેજ મુજબ).
2. પ્રથમ આવશ્યક: સામાયિક સૂત્રો અને ઇરિયાવહિયા, કાઉસ્સગ્ગ અને લોગસ્સ.
3. બીજો આવશ્યક: "ચઉવીસત્થો" — લોગસ્સ.
4. ત્રીજો આવશ્યક: મુહપત્તિ પડિલેહણ સાથે "સુગુરુ-વંદન" (બે વંદન) — દ્વાદશાવર્ત.
5. ચોથો આવશ્યક: દિવસના અતિચારનું સ્મરણ અને આલોચના — "સાત લાખ", "અઢાર પાપસ્થાનક", શ્રાવક-અતિચાર, "વંદિત્તુ" સૂત્ર (સમૂહમાં કે એકલા).
6. ફરી વંદન, "અબ્ભુટ્ઠિઓ" સૂત્રથી સાધુઓને ખમાવવા અને "આયરિય ઉવજ્ઝાએ" સૂત્ર.
7. પાંચમો આવશ્યક: ચારિત્ર, દર્શન અને જ્ઞાન શુદ્ધિના કાઉસ્સગ્ગ (લોગસ્સ વગેરે).
8. છઠ્ઠો આવશ્યક: પચ્ચક્ખાણ લેવું અને સામાયિક પારવી.

પ્રતિક્રમણના પ્રકાર

ધ્યાન રાખવા જેવું

• પ્રતિક્રમણ દરમિયાન સૌ એક જ મુદ્રા અને લયમાં રહે, ખાવું-પીવું અને વાતો વર્જ્ય.
• પ્રતિક્રમણ ઉપાશ્રય, ઘર કે સમૂહ-સ્થળે થઈ શકે; સંઘમાં સામૂહિક પ્રતિક્રમણ થાય ત્યારે "સૂત્રધાર" વિધિ બોલાવે.
• પ્રતિક્રમણનો મુખ્ય હેતુ ક્ષમા માગવી અને આપવી છે — સંવત્સરીનું પ્રતિક્રમણ પૂર્ણ થયા પછી સૌને ખમાવાય.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક અને સ્થાનકવાસી/તેરાપંથ: રોજ કે નિયમિત પ્રતિક્રમણ; સૂત્રો અને ક્રમમાં ભેદ છે.
• દિગંબર: ગૃહસ્થો રોજ પ્રતિક્રમણ કરતા નથી એવું ઉપલબ્ધ સ્ત્રોતમાં નોંધાયું છે; ત્યાં "આલોચના" (ગુરુ સમક્ષ દોષોની આલોચના) અને "દૈવસિક પ્રતિક્રમણ" સાધુ-કેન્દ્રિત રીતે થાય છે.
• બધી પરંપરામાં વર્ષે એક વાર સંવત્સરી/ક્ષમાપનાનું મહત્ત્વ છે.

વધુ વાંચન

• પ્રતિક્રમણ-સૂત્ર સંગ્રહ
• શ્રાદ્ધ-પ્રતિક્રમણ-સૂત્ર (વંદિત્તુ)
• આવશ્યક સૂત્ર

ટૂંકો પરિચય

પચ્ચક્ખાણ એટલે ખાવા-પીવાની કે બીજી વસ્તુઓનો નક્કી કરેલા સમય સુધી નિયમપૂર્વક ત્યાગ. તે છ આવશ્યકમાંનું છઠ્ઠું આવશ્યક છે અને સવારે તથા સાંજે બંને સમયે લઈ શકાય છે.

અહીં દરેક પચ્ચક્ખાણનો સમય અને લેવાની પદ્ધતિ આપી છે. સૂત્રના શબ્દો માન્ય પ્રકાશનમાંથી જ શીખવા.

સવારનાં પચ્ચક્ખાણ — એક નજરે

સાંજનાં પચ્ચક્ખાણ

• પાણહાર: સૂર્યાસ્ત પછી સવાર સુધી ફક્ત પાણીનો ત્યાગ.
• દિવસચરિમં / ચઉવિહાર: સૂર્યાસ્ત પહેલાં લેવાય; સવાર સુધી ચારે આહારનો ત્યાગ.
• તિવિહાર: ભોજન-ખાદ્ય-સ્વાદિમ વગેરેનો ત્યાગ પણ પાણીની છૂટ.
• દુવિહાર: ફક્ત ભોજન અને ખાદ્યનો ત્યાગ.

પચ્ચક્ખાણ લેવાની રીત (ક્રમ)

1. આગલા દિવસે/સવારે નક્કી કરવું કે કયું પચ્ચક્ખાણ કરવું છે.
2. ગુરુ કે વડીલ સમક્ષ (અથવા સ્થાપનાજી સમક્ષ) ખમાસમણ દઈને વંદન કરવું.
3. કોઈ બીજા પાસે પચ્ચક્ખાણ લેતા હો તો તે "પચ્ચક્ખાઇ" કહે અને તમે "પચ્ચક્ખામિ" કહો; પોતે લેતા હો તો "પચ્ચક્ખામિ".
4. સૂત્ર સવારે "ઉગ્ગએ સૂરે …" જેવા શબ્દોથી અને સાંજે "દિવસચરિમં …" જેવા શબ્દોથી શરૂ થાય છે.
5. પોરિસી-સાઢપોરિસી જેવા પચ્ચક્ખાણમાં જમણી મૂઠ્ઠી બંધ રાખવી (મૂઠ્ઠિસહિઅં) અને મર્યાદા પૂરી થાય ત્યાં સુધી તેને જાળવવી.
6. સમય પૂરો થતાં નવકાર ગણીને પચ્ચક્ખાણ પારવું; સાંજના પચ્ચક્ખાણ સૂર્યોદયે કે સૂર્યાસ્તે પૂરાં થાય છે.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: ઉપરની સમગ્ર પદ્ધતિ.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: પચ્ચક્ખાણ ("પ્રત્યાખ્યાન") લેવાય છે; સૂત્ર અને પદ્ધતિ થોડી જુદી હોઈ શકે.
• દિગંબર: ગૃહસ્થો પણ ઉપવાસ, એકાશન વગેરે કરે છે; "પ્રત્યાખ્યાન" વિધિના સૂત્રો અને પદ્ધતિ જુદી છે.

વધુ વાંચન

• પચ્ચક્ખાણ ભાષ્ય (દેવેન્દ્રસૂરિ)
• શ્રાદ્ધ-વિધિ
• પ્રતિક્રમણ-સૂત્ર સંગ્રહ — પચ્ચક્ખાણ

ટૂંકો પરિચય

પૌષધ એ શ્રાવકનું વ્રત છે, જેમાં ગૃહસ્થ આઠ પ્રહર (એક દિવસ-રાત) માટે સાધુ જેવી જીવનચર્યા અપનાવે છે. ઉપલબ્ધ સ્ત્રોત મુજબ તે સાધુના આદર્શ જીવનની નકલ છે અને તેમાં દિવસભર કોઈ જીવની હિંસા ન કરવાનો સંકલ્પ હોય છે.

પૌષધ ઉપાશ્રયમાં, ગુરુ ભગવંતની નિશ્રામાં કે ગુરુ ન હોય ત્યાં વડીલ શ્રાવક-શ્રાવિકાની નિશ્રામાં લેવાય છે. પૌષધ સામાન્ય રીતે પર્વતિથિઓ (બીજ, પાંચમ, આઠમ, અગિયારસ, ચૌદશ, પૂનમ, અમાસ) એ લેવાય છે.

ચાર પ્રકાર

પૌષધ લેવાનો સામાન્ય ક્રમ

1. પૌષધની આગલી રાત્રે કે પૌષધના દિવસે સવારે ઉપાશ્રયે જઈ ગુરુ ભગવંતને વંદન કરવું.
2. સાંસારિક વસ્ત્ર ઉતારી પૌષધ માટે સફેદ સાદાં વસ્ત્ર પહેરવાં; ચરવળો-મુહપત્તિ-કટાસણું સાથે.
3. સામાયિકની જેમ સ્થાપના કરી, "પૌષધ લેવા" ની આજ્ઞા માગવી; પછી "પોસહ સંદિસાહું? પોસહ ઠાઉં?" વગેરે આદેશ માગી પૌષધ વ્રત ઉચ્ચારવું.
4. દિવસ દરમિયાન પ્રતિક્રમણ, પ્રતિલેખન, સ્વાધ્યાય, ધ્યાન, જ્ઞાન અને ગુરુ-સેવામાં સમય વિતાવવો.
5. રાત્રે ભૂમિ-શયન અને પ્રહર પ્રમાણે નિદ્રા-નિયમ; મધ્યરાત્રિ પછી ફરી સ્વાધ્યાય.
6. સવારે પ્રતિક્રમણ, પ્રતિલેખન અને પચ્ચક્ખાણ પછી પૌષધ પારવો (ગુરુ કે વડીલ સમક્ષ).

પૌષધના નિયમો

• દિવસ-રાત ઉપાશ્રયમાં રહેવું; વાહન, ફોન, વેપાર, શણગાર અને સ્નાન વર્જ્ય.
• પ્રમાદ ટાળવો; ઊંઘ ઓછી અને ધર્મ-ધ્યાન વધુ.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: પૌષધ ઉપાશ્રયમાં, આઠ પ્રહરનો.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: પૌષધ ("પોષધ") વિશેષ પર્વો પર થાય છે, સ્થાનક/સભામાં; નિયમો સમાન ભાવના પરંતુ વિગતો જુદી.
• દિગંબર: "પ્રોષધોપવાસ" શિક્ષાવ્રત તરીકે જાણીતું છે, જેમાં અષ્ટમી-ચતુર્દશીએ ઉપવાસ સાથે ધર્મધ્યાન કરવાનું હોય છે.

વધુ વાંચન

• શ્રાદ્ધ-વિધિ
• શ્રાવક વ્રત-વિવરણ
• ઉપાસકદશાંગ સૂત્ર