જિનપૂજા અને ભણાવાતી પૂજાઓ

ટૂંકો પરિચય

સ્નાત્ર-પૂજા જિનેશ્વર ભગવાનના જન્મ પ્રસંગે શક્રેન્દ્રે કરેલા અભિષેકની નકલરૂપ ઉજવણી છે. મુનિ શ્રી વીર વિજયજી મહારાજે તેની રચના કરી હોવાનું ઉપલબ્ધ પ્રકાશન કહે છે. તેમાં પ્રતિમાને દૂધમિશ્રિત જળથી અભિષેક કરી, સ્તુતિ-ગાન સાથે ઉત્સવની જેમ ઊજવાય છે.

નીચેની બધી વિગતો "સ્નાત્ર પૂજા — વિધિ અને માળખું" પ્રકાશન પર આધારિત છે; સ્થાનિક સંઘમાં શબ્દો અને ક્રમમાં નાના ફેર હોઈ શકે.

તૈયારી

• શરીર અને વસ્ત્રની શુદ્ધિ: ઓછા પાણીથી સ્નાન, ફક્ત પૂજા માટેનાં સ્વચ્છ વસ્ત્ર; સૌ સહભાગીઓ આઠ-પડનો "સેવા રૂમાલ" બાંધે.
• સ્થાન: પૂજાનું સ્થાન ઝાડુ-પૂંજણીથી સાફ કરવું.
• મનની શુદ્ધિ: સંસારી વિચારો છોડી, જિનેશ્વરના ગુણોનું ધ્યાન.

જોઈતી સામગ્રી

• સિંહાસન (પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મુખ), તેની સામે બાજોઠ.
• ભગવાનની પ્રતિમા, સિદ્ધચક્ર, અને એક ચાંદીનો સિક્કો.
• ચાર કળશ (લાલ નાડાછડીથી બાંધેલા અને પાણીથી ભરેલા).
• ચોખા, શ્રીફળ, કેસર, ફૂલ, અને કુસુમાંજલિની થાળી (કેસર, ચોખા, ફૂલ).
• દીવો — પ્રતિમાની જમણી બાજુએ, ભગવાનના નાકની ઊંચાઈએ.
• વાળાકૂંચી (નરમ પીંછી) અને ત્રણ સફેદ અંગલૂછણાં.
• દૂધમિશ્રિત જળ (મુખ્ય અભિષેક માટે).
• દરેક સહભાગીના કાંડે બાંધવા લાલ દોરો.

પ્રભુની સ્થાપના (મૂર્તિ સ્થાપન)

1. સિંહાસન, બાજોઠ, ચોખાનો સ્વસ્તિક, શ્રીફળ અને બાંધેલા કળશ ગોઠવવા.
2. સિંહાસન પર કેસરનો સ્વસ્તિક કરવો, ચોખા અને ચાંદીનો સિક્કો મૂકવો, ત્રણ વાર નવકાર ગણવો.
3. સ્વસ્તિક પર ભગવાનની પ્રતિમા અને તેની સામે અલગ કેસર-સ્વસ્તિક પર સિદ્ધચક્ર મૂકવાં.
4. દીવો પ્રગટાવી જમણી બાજુએ મૂકવો.
5. દરેક સહભાગીના કાંડે લાલ દોરો બાંધવો.
6. બે કળશ હાથમાં લઈ ત્રણ નવકાર ગણી, દૂધ-જળથી પ્રતિમા અને સિદ્ધચક્રનો અભિષેક કરવો.
7. જૂનું કેસર વાળાકૂંચીથી ઉતારી જળ-પૂજા કરવી, પ્રતિમાને અલગ થાળીમાં લેવી.
8. ત્રણ અંગલૂછણાંથી પ્રતિમા-સિદ્ધચક્ર અને સિંહાસન કોરાં કરવાં.
9. કેસરનો સ્વસ્તિક ફરી કરી, ત્રણ નવકાર ગણી પ્રતિમા-સિદ્ધચક્ર પાછાં ગોઠવવાં.
10. કેસર-પૂજા કરવી.
11. કુસુમાંજલિની થાળી અને કળશ હાથમાં લઈ ત્રણ નવકાર ગણી મુખ્ય સ્નાત્ર-પૂજા શરૂ કરવી.

સ્નાત્ર-પૂજાનો મુખ્ય ક્રમ

1. શરૂઆત: કળશ હાથમાં રાખી ઊભા રહી ત્રણ વાર નવકાર ગણવો.
2. સ્તુતિ: જિનેશ્વરને શાંતિ, જ્ઞાન અને ગુણોના સ્વરૂપ તરીકે વર્ણવતી ગાથાઓ ગાવી.
3. જૂનાં ફૂલ અને આભૂષણ ઉતારી પ્રતિમાને અભિષેક માટે તૈયાર કરવી.
4. અભિષેક અને નવ અંગ પૂજા: જમણા અંગૂઠાથી શરૂ કરી જળ-અભિષેક, સ્વચ્છ સફેદ કપડાથી લૂછવું, કેસરથી નવ અંગ પૂજા.
5. કુસુમાંજલિ: ગવાતા દરેક સંકેતે પ્રતિમાના જમણા અંગૂઠે કુસુમાંજલિ અર્પણ કરવી; આદિનાથ, શાંતિનાથ, નેમિનાથ, પાર્શ્વનાથ અને મહાવીર સ્વામી પછી ત્રણે ચોવીસીના બધા તીર્થંકરો, મહાવિદેહના તીર્થંકરો અને અંતે સર્વ જિનોને.
6. શત્રુંજય ગાથાઓ: શત્રુંજય તીર્થ, ઋષભદેવ ભગવાન અને ગૌતમસ્વામી અંગેની ગાથાઓ ગવાય; આ દરમિયાન પ્રભુની ત્રણ પ્રદક્ષિણા અને ગાથાઓ વચ્ચે ખમાસમણ.
7. ચૈત્યવંદન: તીર્થો અને બધા લોકની જિન-પ્રતિમાઓને તથા પંચ પરમેષ્ઠીને વંદન; ત્યાર પછી જન્મ-કથા: માતાનાં ચૌદ સ્વપ્ન, ઇન્દ્રનું આગમન અને બાળ તીર્થંકરનો અભિષેક.
8. દૂધ-જળનો મુખ્ય અભિષેક: કળશોથી વારંવાર અભિષેક, ફૂલ-કેસર અને સ્તુતિ.
9. લૂણ ઉતારણ: ગવાતા ગીત સાથે પ્રભુના મુખની આસપાસ ત્રણ વાર અભિષેકનું પાણી ફેરવાય છે — નાના બાળકની કાળજી તરીકે અને પૂજા દરમિયાન થયેલી કોઈ ચૂક માટે ક્ષમા માગવા.
10. સમાપન: જય જય આરતી (આદિશ્વર ભગવાનની), મંગળ દીવો (રાજા કુમારપાળની ભક્તિનું સ્મરણ) અને શાંતિ-કળશ — જે મૌન રહી સાંભળવામાં આવે છે.
11. અંતે ત્રણ ખમાસમણ દઈ ફરી ચૈત્યવંદન કરવું.

કોણ શું કરે

• વિધિ ચલાવનાર (મુનિજી કે નિયુક્ત વ્યક્તિ): ક્રમ બોલાવે અને માર્ગદર્શન આપે.
• મુખ્ય સહભાગીઓ: કળશ ધારણ કરી પ્રતિમાનો અભિષેક, શણગાર અને કુસુમાંજલિ અર્પણ.
• બધા ભક્તો: પૂજાનાં વસ્ત્ર અને મુખકોશ સાથે, કાંડે લાલ દોરો, સ્તુતિ-ગાન, નિશ્ચિત સ્થળે ચોખા છાંટવા અને પ્રદક્ષિણા.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: સ્નાત્ર-પૂજા પ્રચલિત છે.
• દિગંબર: જન્માભિષેક-પૂજા "અભિષેક" તરીકે જુદી પદ્ધતિથી થાય છે (ઘી, દૂધ, દહીં, શેરડીનો રસ વગેરે અને અંતે શુદ્ધ જળથી સ્નાન; વિસ્તૃત વિધાનમાં ૧૦૮ કળશ).
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: પૂજા નથી.

વધુ વાંચન

• સ્નાત્ર-પૂજા (વીર વિજયજી મહારાજ રચિત; પ્રચલિત પ્રકાશન)
• પૂજા-સંગ્રહ
• શ્રાદ્ધ-વિધિ