પંચકલ્યાણક, અંતરાય કર્મ નિવારણ જેવી પૂજાઓ (પૂજા-સભાની વિધિ)

ટૂંકો પરિચય

શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક સંઘોમાં ઘણી પૂજાઓ ગીત-ઢાળોના રૂપે પૂજા-પુસ્તકમાં હોય છે અને તે સમૂહમાં ગવાય છે; દરેક ઢાળ કે પૂજાના અંતે કોઈ એક દ્રવ્ય પ્રભુને ચઢાવવાની રીત હોય છે. પંચકલ્યાણક પૂજા, અંતરાય કર્મ નિવારણ પૂજા, સત્તર ભેદી પૂજા, નવપદ પૂજા, બાર વ્રત પૂજા, વીસ સ્થાનક પૂજા — વગેરે આવા પ્રકારની પૂજાઓ છે.

આવી દરેક પૂજાની વિધિ તે પૂજાના પુસ્તકમાં સૌથી ચોક્કસ રીતે આપેલી હોય છે. અહીં સામાન્ય રૂપરેખા છે; દરેક પૂજાના ઢાળ, દુહા અને દ્રવ્ય-ક્રમ પૂજા-પુસ્તકમાંથી જ લેવા.

આ પેજની મર્યાદા

પંચકલ્યાણક પૂજા અને અંતરાય કર્મ નિવારણ પૂજાના ઢાળ-ક્રમ અને દ્રવ્ય-વિધાન અંગે અમને કોઈ પ્રમાણભૂત, ખુલ્લા અને ચકાસી શકાય તેવા સ્ત્રોતમાંથી વિગતવાર માહિતી મળી નથી. એટલે આ પેજ માત્ર સામાન્ય રૂપરેખા બતાવે છે; ચોક્કસ ક્રમ તમારી પાસેના પૂજા-પુસ્તકના "વિધિ" પાનાંમાંથી ઉમેરી શકાય.

પૂજા-સભાનો સામાન્ય ક્રમ

1. શુદ્ધિ: સૌ સ્નાન કરી પૂજાનાં વસ્ત્ર અને મુખકોશ સાથે બેસે (પૂજા-તૈયારી પેજ જુઓ).
2. સ્થાપના: ભગવાન, સિદ્ધચક્ર કે સંબંધિત યંત્રની સ્થાપના; દીપક અને કળશ ગોઠવવા.
3. મંગલાચરણ: નવકાર, ચૈત્યવંદન અને પૂજાના આરંભના દુહા.
4. પ્રક્ષાલ અને અંગ-પૂજા: દૂધ-જળથી પ્રક્ષાલ, કેસર-ચંદન પૂજા (સ્નાત્ર-પૂજા પેજ જુઓ).
5. ઢાળ-ગાન: પૂજા-પુસ્તકના ક્રમે એક પછી એક ઢાળ કે પૂજા ગવાય; ગાનારા મુખ્ય અને બાકીના ઝીલનારા.
6. દ્રવ્ય અર્પણ: દરેક ઢાળના અંતે પુસ્તકમાં કહ્યા પ્રમાણે જળ, ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, અક્ષત, નૈવેદ્ય કે ફળ — જે ચઢાવવાનું હોય તે.
7. પ્રવર્તક દુહા/કળશ: પૂજાના અંતે કળશ (સમાપન ગીત) ગવાય.
8. આરતી અને મંગળ દીવો, અંતે શાંતિ-કળશ અને ક્ષમાપના.

પંચકલ્યાણક પૂજા — શું ધ્યાનમાં રાખવું

• તેમાં તીર્થંકરના પાંચ કલ્યાણક — ચ્યવન, જન્મ, દીક્ષા, કેવળજ્ઞાન અને નિર્વાણ — ના પ્રસંગો ગાનથી યાદ કરાય છે.
• કયા કલ્યાણક વખતે કયું દ્રવ્ય ચઢાવવું તે પૂજા-પુસ્તકમાં લખેલું હોય છે; તે જ અનુસરવું.
• સૌ સહભાગીઓ ઊભા કે બેઠા રહેવાનું, પ્રદક્ષિણા અને ખમાસમણનું સ્થાન પણ પુસ્તક અને સંચાલકના સૂચન મુજબ.

અંતરાય કર્મ નિવારણ પૂજા — શું ધ્યાનમાં રાખવું

• આ પણ ઢાળ-આધારિત સમૂહ-પૂજા છે; પૂજાના ઢાળ, દુહા અને અર્પણ-ક્રમ તે પૂજાના પુસ્તકમાં હોય છે.
• આ પેજમાં તેના ઢાળ-ક્રમ મુક્યો નથી, કારણ કે ચકાસેલો સ્ત્રોત મળ્યો નથી. તમારી પાસેના પૂજા-પુસ્તકનું "વિધિ" વિભાગનું લખાણ મોકલશો તો તેને અહીં ઉમેરી શકાય.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: ઉપરની ઢાળ-આધારિત સમૂહ-પૂજાઓ.
• દિગંબર: "વિધાન" નામની બહુ-દિવસીય પૂજાઓ (૩ થી ૧૦ દિવસ) હોય છે અને ફૂલ-માળા ("ફૂલ માળા") ની બોલી થાય છે.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: આવી પૂજાઓ નથી.

વધુ વાંચન

• પંચકલ્યાણક પૂજા — પૂજા-સંગ્રહ
• અંતરાય કર્મ નિવારણ પૂજા — પૂજા-પુસ્તક
• નવપદ પૂજા, વીસ સ્થાનક પૂજા — પૂજા-સંગ્રહ