દીક્ષા-વિધિ (શ્વેતાંબર અને દિગંબર)

ટૂંકો પરિચય

દીક્ષા એટલે ગૃહ-જીવનનો ત્યાગ કરી સાધુ કે સાધ્વી તરીકે પાંચ મહાવ્રતો સ્વીકારવાં. દીક્ષાર્થીને "મુમુક્ષુ" કહે છે. દીક્ષા માટે ઘરના લોકોની સંમતિ, ગુરુની પરીક્ષા અને શુભ મુહૂર્તનું મહત્ત્વ છે.

આ પેજ સામાન્ય રૂપરેખા આપે છે. દીક્ષાની ચોક્કસ ક્રમ-વિગત અને ઉચ્ચારો ગચ્છ અને ગુરુ-પરંપરા પ્રમાણે જુદા હોય છે; આ વિષયમાં અમને ચકાસેલો, વિગતવાર ઓનલાઇન સ્ત્રોત મળ્યો નથી.

શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક — સામાન્ય ક્રમ

1. મુમુક્ષુ-જીવન: ગુરુ પાસે કેટલોક સમય રહી સાધુ-આચાર, સૂત્રો અને પરીક્ષા.
2. સંમતિ અને શુભ મુહૂર્ત: કુટુંબની સંમતિ મેળવવી, ગુરુ દ્વારા દીક્ષા-મુહૂર્ત નક્કી થાય.
3. વરસીદાન / વરઘોડો: દીક્ષાર્થીના ત્યાગ-ઉત્સવ તરીકે શણગારેલી શોભાયાત્રા અને દાન.
4. દીક્ષાના દિવસે વિધિ-સ્થળે (મંડપ) ગુરુ ભગવંત સામે બેસવું; પ્રારંભિક માંગલિક અને વંદન.
5. ગૃહસ્થ વસ્ત્ર અને આભૂષણનો ત્યાગ.
6. કેશ-લોચ: માથા-દાઢીના વાળ હાથથી ઉખેડવા (કે મુહૂર્તે લોચ).
7. સાધુ-વેશ ધારણ: શ્વેત વસ્ત્ર, રજોહરણ (ઓઘો) અને મુહપત્તિ ગ્રહણ.
8. ગુરુ દ્વારા "કરેમિ ભંતે" સૂત્ર ઉચ્ચારણ કરાવવું — સર્વ પાપ-યોગોનો ત્યાગ.
9. નવું નામ (નામ-સંસ્કાર) અપાય છે.
10. વંદન અને શુભેચ્છા-ઉપદેશ.

દિગંબર — સામાન્ય સમજ

• દિગંબર મુનિ-દીક્ષામાં વસ્ત્ર-ત્યાગ (નગ્નતા) સહિત પાંચ મહાવ્રતો, અને "૨૮ મૂળગુણ" ગ્રહણ કરાય છે.
• કેશ-લોચ કરવામાં આવે છે; ઉપકરણોમાં પીંછી (મયૂર-પીંછ) અને કમંડળ રખાય છે.
• ઉપલબ્ધ સ્ત્રોતમાં દિગંબર સાધુઓને "આકાશ-વસ્ત્ર" (નગ્ન) મુનિ તરીકે અને કેટલાક શ્વેતાંબર ઉમેદવારોને અસ્થાયી દીક્ષા પછી કાયમી દીક્ષા આપવાની નોંધ છે.

સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ — સામાન્ય સમજ

• સ્થાનકવાસી સાધુ-સાધ્વી મુહપત્તિ મોં પર બાંધે છે; રજોહરણ-જેવું સાધન રાખે છે.
• તેરાપંથમાં આચાર્યની આજ્ઞા કેન્દ્રમાં છે અને દીક્ષા આચાર્ય દ્વારા અપાય છે.

સાવધાની

દીક્ષા એ ગંભીર અને પરિવર્તનકારી નિર્ણય છે. દીક્ષા માટેની શરતો, ઉંમર, સંમતિ અને નિયમો ગુરુ ભગવંત, સંઘ અને કાયદા મુજબ ચકાસવાં. આ પેજ ફક્ત માહિતી માટે છે.

વધુ વાંચન

• દીક્ષા-વિધિ (પ્રચલિત વિધિ-પુસ્તક)
• આચારાંગ સૂત્ર — સાધુ-આચાર
• મૂલાચાર (દિગંબર) — ૨૮ મૂળગુણ