દિગંબર અને અન્ય સંપ્રદાયોની વિધિ

ટૂંકો પરિચય

દિગંબર પરંપરામાં પૂજા ત્રણ ભાગમાં સમજાવાય છે: શારીરિક શુદ્ધિ, માનસિક શુદ્ધિ અને પૂજા-સામગ્રીની તૈયારી. આ પેજ "જૈનિઝમ: ધ વર્લ્ડ ઑફ કૉન્ક્વરર્સ" માંના દિગંબર પૂજાના વર્ણન પર આધારિત છે.

તૈયારી

1. શારીરિક શુદ્ધિ: સ્નાન અને સ્વચ્છ વસ્ત્ર ધારણ. દિગંબર પરંપરા મુજબ પૂજા વખતે મુખકોશ (મોં-નાક પર કપડું) બાંધવામાં આવતો નથી; આ શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક પરંપરાથી જુદી બાબત છે.
2. માનસિક શુદ્ધિ: સ્તોત્ર-મંત્રનું પઠન, મંદિરમાં પ્રવેશતાં ત્રણ વાર "નિસ્સહી" (રક્ષક દેવોની રજા), પ્રતિમાઓને વંદન અને મંદિરની ત્રણ પ્રદક્ષિણા.
3. સામગ્રી: સ્વચ્છ "મંદિરના વસ્ત્ર" પહેરી, આઠ પૂજા-દ્રવ્યો ભેગાં કરી, સાફ કરી, થાળીમાં ગોઠવવાં. આઠ દ્રવ્ય ભેળવીને નવમું અર્ઘ્ય તૈયાર કરાય છે.

પૂજાની વિધિ

1. નાની જિન-પ્રતિમાને નિશાનીવાળી થાળીમાં સ્થાપવી અને ગળેલા જળથી છંટકાવ કરી મંત્ર-પઠન સાથે વંદન.
2. આઠ દ્રવ્યોને ક્રમથી, દરેક વખતે પઠન સાથે અર્પણ કરવાં.
3. તીર્થંકરના પાંચ કલ્યાણક વિષયક શ્લોકો બોલવા.
4. "જયમાલા" (વિજય-માળા) ગાવી.
5. નવમું (અર્ઘ્ય) દ્રવ્ય અર્પણ કરવું.
6. આરતી ઉતારવી.
7. "શાંતિપાઠ" (વિશ્વ-શાંતિની પ્રાર્થના) ગાવી.
8. કોઈ ભૂલ થઈ હોય તો ક્ષમા-યાચના કરવી.

અષ્ટદ્રવ્ય — એક નજરે

અભિષેક

• પ્રતિમાના મસ્તક પર જળ છાંટવું; પવિત્ર જળ ("ગંધોદક") ભક્તો પોતાના મસ્તક અને ભ્રમર પર લગાવે.
• ઘી, દૂધ, દહીં, શેરડીનો રસ કે ઔષધીય મિશ્રણોથી અભિષેક થઈ શકે, પણ છેલ્લે શુદ્ધ જળથી ધોવાય.
• વિસ્તૃત પૂજામાં ૧૦૮ કળશથી અભિષેક — દરેક કળશ પંચ પરમેષ્ઠીનો એક ગુણ સૂચવે.

અન્ય દિગંબર વિધિઓ

• "વિધાન": ૩ થી ૧૦ દિવસની વિસ્તૃત પૂજાઓ, સમુદાયની એકતા અને મંદિર-ફંડ માટે.
• "આલોચના": ગુરુ સમક્ષ દોષોની આલોચના.
• ઉત્સવો, પ્રતિષ્ઠા અને રથયાત્રા; "ફૂલ માળા" ની બોલી.

દિગંબર અને શ્વેતાંબરમાં ફેર — ટૂંકમાં

• દિગંબર ગૃહસ્થો રોજ પ્રતિક્રમણ કરતા નથી; શ્વેતાંબરો કરે છે.
• દિગંબર પૂજામાં ફૂલ, દીવો, ફળ વપરાતા નથી; દિગંબરો તીર્થંકરને શણગાર વિના પસંદ કરે છે, જ્યારે શ્વેતાંબરો શણગારે છે.
• દિગંબર પૂજામાં મુખકોશ (મોં-નાક પર કપડું) બાંધવામાં આવતો નથી; શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજકો પૂજા વખતે મુખકોશ બાંધે છે.
• દિગંબર સાધુઓ "આકાશ-વસ્ત્ર" (નગ્ન) મુનિ છે.

વધુ વાંચન

• દિગંબર જૈન પૂજા (પ્રચલિત પૂજા-સંગ્રહ)
• જૈનિઝમ: ધ વર્લ્ડ ઑફ કૉન્ક્વરર્સ (નટુભાઈ શાહ)
• સિદ્ધચક્ર-વિધાન

ટૂંકો પરિચય

સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ શ્વેતાંબર પરંપરાના મૂર્તિપૂજા ન માનતા ઉપ-સંપ્રદાયો છે. ઉપલબ્ધ સ્ત્રોત મુજબ તેમની વિધિઓ ઓછી છે; તેઓ પ્રતિમા-વંદન કરતા નથી.

બંનેમાં સામાયિક, પ્રતિક્રમણ અને પર્યુષણ મુખ્ય છે; દરેક અર્ધમાસને અંતે "પાક્ખી" પાળવામાં આવે છે. તેરાપંથમાં "પાટોત્સવ" અને "મર્યાદા મહોત્સવ" પણ ઊજવાય છે.

મુખ્ય વિધિઓ

• સામાયિક — ૪૮ મિનિટ (સામાયિક-વિધિ પેજમાં સંપ્રદાય-ભેદ જુઓ).
• પ્રતિક્રમણ — સવાર-સાંજ; સૂત્રો અને ક્રમ શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજકોથી થોડા જુદા.
• પાક્ખી — અર્ધમાસને અંતે વિશેષ ત્યાગ/પ્રતિક્રમણ.
• પર્યુષણ અને સંવત્સરી — ક્ષમાપના સહિત.
• ગુરુ-વંદન — "તિક્ખુત્તો" પાઠ સાથે.

તેરાપંથના વિશેષ પ્રસંગો

• પાટોત્સવ — આચાર્યના પદ-પ્રતિષ્ઠાનો ઉત્સવ.
• મર્યાદા મહોત્સવ — સંઘની મર્યાદા અને આચાર-વ્યવસ્થાનો વાર્ષિક ઉત્સવ.

બીજા ઉલ્લેખનીય સમૂહો (સ્ત્રોત મુજબ)

• શ્રીમદ્ રાજચંદ્રના અનુયાયીઓ: નીતિ અને આત્મ-સાક્ષાત્કાર પર ભાર; સામાયિક, મંત્ર, સ્વાધ્યાય અને ગુરુ-પૂર્ણિમાની ઉજવણી.
• કાનજી સ્વામીના અનુયાયીઓ: આત્માના ગુણો પર ધ્યાન; વિધાન અને પૂજા મોટા ભાગના દિગંબર ગૃહસ્થો જેવાં.
• દાદા ભગવાનના અનુયાયીઓ: શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજકો જેવી વિધિઓ, સીમંધર સ્વામીની પૂજા, શુદ્ધ આત્માનું ધ્યાન.

ધ્યાન રાખવા જેવું

• આ પરંપરાઓ મૂર્તિ-પૂજાને માન્ય રાખતી નથી, એટલે આ વિભાગ (પૂજા-વિધિઓ) તેમના માટે લાગુ પડતો નથી.
• દિગંબર મૂર્તિપૂજા ન માનતા સમૂહો મૂર્તિને બદલે શાસ્ત્રની વંદના કરે છે (સ્ત્રોત મુજબ).

વધુ વાંચન

• શ્વેતાંબર ઉપ-સંપ્રદાયો
• તેરાપંથ — આચાર્ય ભિક્ષુ અને સંઘ-વ્યવસ્થા (પ્રકાશન)
• સ્થાનકવાસી — લોંકાશાહ અને પરંપરા