દેવી
જૈન ધર્મમાં દેવ-દેવી એ સંસારી જીવો છે જેમણે પુણ્યના ફળરૂપે દેવગતિ મેળવી છે, પણ હજી મોક્ષ પામ્યા નથી. વંદન-પૂજનના મુખ્ય અધિકારી તીર્થંકર અને સિદ્ધ ભગવંતો છે; શાસનદેવ-દેવી શાસનના રક્ષક અને સહાયક ગણાય છે.
...વધુ: ચાર નિકાય એક નજરેઓછું બતાવો
| ૧. ભવનપતિ | અધોલોક — પહેલી નરક (રત્નપ્રભા) ના ભાગમાં ભવનો · ૧૦ પ્રકાર · દરેકમાં ૨ ઇન્દ્ર |
|---|---|
| ૨. વ્યંતર | પૃથ્વીની સપાટી અને પહેલી નરક વચ્ચે તથા મધ્યલોકમાં નગરો · ૮ પ્રકાર · દરેકમાં ૨ ઇન્દ્ર |
| ૩. જ્યોતિષ્ક | મધ્યલોક — સમભૂતલથી ઉપર ૭૯૦–૯૦૦ યોજન · ૫ પ્રકાર · મુખ્ય: ચંદ્ર અને સૂર્ય |
| ૪. વૈમાનિક | ઊર્ધ્વલોક — કલ્પોપન્ન અને કલ્પાતીત · શ્વેતાંબર: ૧૨ દેવલોક, ૯ ગ્રૈવેયક, ૫ અનુત્તર · દિગંબર: ૧૬ કલ્પ |
ચક્રેશ્વરી દેવી
ભગવાન ઋષભદેવ (આદિનાથ) ની શાસનદેવી
પ્રથમ તીર્થંકર ઋષભદેવની શાસન-રક્ષક દેવી. નામમાં જ તેમનું ચિહ્ન છે: હાથમાં ચક્ર, વાહન ગરુડ. યક્ષ ગોમુખ સાથે તેઓ આદિનાથના શાસનની જોડી બને છે. શત્રુંજય જેવાં તીર્થોમાં તેમની પ્રતિમા રક્ષક દેવી તરીકે પૂજાય છે.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| તીર્થંકર | ઋષભદેવ (આદિનાથ) — પ્રથમ |
|---|---|
| યક્ષ (જોડીદાર) | ગોમુખ |
| વાહન | ગરુડ |
| મુખ્ય ચિહ્ન | ચક્ર (ઓછામાં ઓછા એક હાથમાં) |
| અન્ય નામ | અપ્રતિચક્રા; કેટલીક પરંપરામાં વૈષ્ણવી |
| વિદ્યાદેવી તરીકે | સોળ મહાવિદ્યાઓમાંની એક (અપ્રતિચક્રા) |
અંબિકા દેવી
ભગવાન નેમિનાથની શાસનદેવી (કુષ્માંડિની)
બાવીસમા તીર્થંકર નેમિનાથની શાસનદેવી. સિંહ પર બિરાજમાન, સાથે બાળક અને ઉપર આંબાનું વૃક્ષ — આ ચિહ્નોથી ઓળખાય. તેમની કથા માતૃત્વ અને ભક્તિ સાથે જોડાયેલી છે અને ગિરનાર તીર્થ સાથે કહેવાય છે.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| તીર્થંકર | નેમિનાથ (અરિષ્ટનેમિ) — બાવીસમા |
|---|---|
| અન્ય નામો | અંબા, અંબાઈ, કુષ્માંડિની, આમ્ર-કુષ્માંડિની |
| યક્ષ (જોડીદાર) | શ્વેતાંબર: ગોમેધ | દિગંબર: સર્વાહ્ન (સર્વાણ્હ) |
| વાહન | સિંહ |
| ઓળખ-ચિહ્નો | આંબાનું વૃક્ષ કે આંબાનો ગુચ્છ, એક કે બે બાળકો |
| વર્ણ | સુવર્ણ |
| જાણીતું સ્થાન | ગિરનાર |
પદ્માવતી દેવી
ભગવાન પાર્શ્વનાથની શાસનદેવી
ત્રેવીસમા તીર્થંકર પાર્શ્વનાથની શાસનદેવી છે. પાર્શ્વનાથ પર ઉપસર્ગ થયો ત્યારે ધરણેન્દ્ર સાથે તેમણે રક્ષણ આપ્યું, એવી પરંપરા છે. માથે સર્પ-ફણાનું છત્ર તેમની ઓળખ છે; દિગંબર પરંપરામાં ખાસ પ્રચલિત.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| તીર્થંકર | પાર્શ્વનાથ — ત્રેવીસમા |
|---|---|
| શાસનદેવ | શ્વેતાંબર: પાર્શ્વ યક્ષ | દિગંબર: ધરણેન્દ્ર (શાસનદેવ તરીકે) |
| ફણા | મસ્તક પર ૧, ૩, ૫, ૭ કે ૯ ફણા (ઉમાકાંત શાહ મુજબ) |
| ઓળખ-ચિહ્નો | કમળ પર આસન, કમળ, અંકુશ, પાશ (નાગ-પાશ), વરદ મુદ્રા; મુગટમાં નાની પાર્શ્વપ્રતિમા |
| શાસ્ત્રીય નિકાય | ભવનપતિ (નાગકુમાર) સાથે સંબંધ — પરંપરા મુજબ |
મહાકાલી દેવી
ભગવાન સુમતિનાથની શાસનદેવી
પાંચમા તીર્થંકર સુમતિનાથની શાસનદેવી. શાસનની રક્ષા અને સાધકનાં વિઘ્ન દૂર કરનાર તરીકે ભક્તિમાં સ્મરાય છે; હિંદુ પરંપરાની કાલીથી સંદર્ભ અલગ છે.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| તીર્થંકર | સુમતિનાથ — પાંચમા |
|---|---|
| તીર્થંકરનું લાંછન | ક્રૌંચ (બગલા જેવું પક્ષી) |
| શાસનદેવ | તુમ્બરુ / પુરુષદત્ત (યાદી પ્રમાણે) |
| શાસનદેવી | મહાકાલી (કેટલીક યાદીમાં બીજા નામ પણ) |
| વિદ્યાદેવી તરીકે | સોળ વિદ્યાદેવીઓની યાદીમાં પણ "કાલી" અને "મહાકાલી" નામ આવે છે (શ્વેતાંબર ગ્રંથો મુજબ) — શાસનદેવી સાથે ભેળસેળ ન કરવી |
| શાસ્ત્રીય નિકાય | શાસનદેવ-દેવી સામાન્ય રીતે વ્યંતર ગણાય છે; ગ્રંથ મુજબ મતભેદ |
શ્રુતદેવી (સરસ્વતી)
જ્ઞાન અને શાસ્ત્રની અધિષ્ઠાત્રી દેવી
શ્રુત એટલે તીર્થંકરોએ કહેલું શાસ્ત્ર-જ્ઞાન. શ્રુતદેવી તે જ્ઞાનનું દેવી-સ્વરૂપ છે. પુસ્તક, વીણા, અક્ષમાલા સાથે દર્શાવાય. મથુરાની જૈન સરસ્વતી પ્રતિમા ઈ.સ. ૧૩૨ની ગણાય છે.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| નામ | શ્રુતદેવી, સરસ્વતી, શારદા, ભારતી, વાગીશ્વરી |
|---|---|
| ચિહ્નો | પુસ્તક, વીણા, અક્ષમાલા (જપમાળા), કમંડલુ |
| વાહન | હંસ અથવા મોર |
| સંબંધિત | શ્રુતજ્ઞાન (પાંચ જ્ઞાનમાંનું બીજું) |
| શાસ્ત્રીય નિકાય | ગ્રંથ પ્રમાણે મતભેદ — અહીં નિશ્ચિત વર્ગીકરણ આપ્યું નથી |
| વિશેષ પર્વ | જ્ઞાનપંચમી (કારતક સુદ પાંચમ) — શ્રુત/ગ્રંથપૂજન |
લક્ષ્મી દેવી (શ્રી દેવી)
જૈન દૃષ્ટિએ લક્ષ્મી: ચૌદ સ્વપ્નમાંનું એક અને આત્મિક વૈભવનું પ્રતીક
શાસનદેવી નથી — ચૌદ શુભ સ્વપ્નોમાંનું એક અને જૈન ભૂગોળની શ્રી આદિ દેવીઓ. દિવાળીએ ભાવપૂર્વક કેવળજ્ઞાન-લક્ષ્મી અને શ્રુત-લક્ષ્મીનું સ્મરણ કરાય છે.
...વધુ: ઓળખની ઝલકઓછું બતાવો
| નામ | લક્ષ્મી, શ્રી, મહાલક્ષ્મી |
|---|---|
| સ્થાન | ચૌદ સ્વપ્નમાં ચોથું સ્વપ્ન (બંને પરંપરામાં) — ધન અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક |
| શાસનદેવી? | ના — કોઈ તીર્થંકરના શાસનદેવી તરીકે ગણાતાં નથી |
| મુખ્ય પર્વ | દિવાળી / ધનતેરસ (પરંપરા મુજબ ભાવ: કેવળજ્ઞાન-લક્ષ્મી, શ્રુત-લક્ષ્મી) |
| જૈન ભૂગોળમાં | શ્રી, હ્રી, ધૃતિ, કીર્તિ, બુદ્ધિ, લક્ષ્મી — છ દેવીઓ (તત્ત્વાર્થસૂત્ર ૩.૧૯) |
કૉપિરાઇટ અને ઉપયોગ અંગે નોંધ
આ માહિતી JainKBC.com પર શુદ્ધ ધાર્મિક અને શૈક્ષણિક હેતુથી મૂકવામાં આવી છે. અહીં ઉલ્લેખિત કોઈ પણ પુસ્તક, લેખ કે વેબસાઇટના પોતાના કૉપિરાઇટ હોઈ શકે છે. કોઈને આ સામગ્રી અંગે વાંધો હોય કે પોતાનો કૉપિરાઇટ-દાવો હોય, તો કૃપા કરી પૂરી વિગતો સાથે admin@jainkbc.com પર જણાવશો; તે મુજબ સામગ્રી યોગ્ય રીતે બદલવામાં આવશે.