પદ્માવતી દેવી

ટૂંકો પરિચય

પદ્માવતી ત્રેવીસમા તીર્થંકર ભગવાન પાર્શ્વનાથની શાસનદેવી (યક્ષિણી) છે. ધરણેન્દ્ર અને પદ્માવતીની ભક્તિ શાસનદેવ-દેવીઓમાં સૌથી વધુ શિલ્પાંકિત અને પ્રિય ભક્તિ-પરંપરાઓમાં ગણાય છે.

પાર્શ્વનાથ ભગવાન પર ઉપસર્ગ થયો ત્યારે ધરણેન્દ્ર અને પદ્માવતીએ રક્ષણ આપ્યું, એવી પરંપરા છે. તેથી પાર્શ્વનાથની પ્રતિમા પર સર્પ-ફણાનું છત્ર અને પદ્માવતીની પ્રતિમા પર પણ ફણા દેખાય છે. સંગ્રહાલયના વર્ણન મુજબ પદ્માવતીને આજે પણ સંતાન-પ્રાપ્તિ માટે યાદ કરવામાં આવે છે.

ઓળખની ઝલક

કથા: નાગ-નાગણીથી ધરણેન્દ્ર-પદ્માવતી

પરંપરાની કથા મુજબ કમઠ નામનો તાપસ અગ્નિ પ્રગટાવી તપ કરતો હતો. તે અગ્નિમાં રાખેલા લાકડામાં એક નાગ અને નાગણી હતાં. રાજકુમાર પાર્શ્વે તેમને જોયાં અને તાપસને રોક્યો, પણ લાકડું ચીરાતાં નાગ-નાગણી ઘાયલ થયાં. પાર્શ્વે તેમને નવકાર મંત્ર સંભળાવ્યો.

મૃત્યુ પછી તે નાગ-નાગણી ધરણેન્દ્ર અને પદ્માવતી તરીકે જન્મ્યાં. પાર્શ્વનાથ દીક્ષા પછી ધ્યાનમાં હતા ત્યારે કમઠ (પછીના ભવમાં મેઘમાલી) એ તેમને ઉપસર્ગ આપ્યો અને ભારે વરસાદ વરસાવ્યો. ત્યારે ધરણેન્દ્રે પોતાની ફણાનું છત્ર ધર્યું અને પદ્માવતીએ સેવા કરી.

શંખેશ્વર પાર્શ્વનાથ તીર્થ

શંખેશ્વર (પાટણ જિલ્લો, ગુજરાત) પાર્શ્વનાથ ભગવાનનું અત્યંત પ્રસિદ્ધ શ્વેતાંબર તીર્થ છે. પદ્માવતીની ભક્તિ સાથે શંખેશ્વરનું નામ ઘણી વાર જોડાય છે, એટલે અહીં તીર્થ વિશે પુસ્તકો અને માન્ય જૈન સ્થળો પર નોંધાયેલી વાતો આપી છે.

આષાઢી શ્રાવકની કથા: પ્રાચીન કથા મુજબ આષાઢી નામના શ્રાવકે આવતી ચોવીસીના તીર્થંકર દામોદર સ્વામી પાસે પોતાના મોક્ષ વિશે પૂછ્યું. જવાબ મળ્યો કે તે આવતી ચોવીસીમાં ગણધર બનશે. તે શ્રાવકે પાર્શ્વનાથની પ્રતિમાની આરાધના કરી એવી પરંપરા છે.

કૃષ્ણ-જરાસંધનો પ્રસંગ: શ્રી કૃષ્ણ અને જરાસંધના યુદ્ધમાં જરાસંધે કૃષ્ણની સેના પર "જરા" નામની વ્યાધિ/શક્તિ છોડી. કથા મુજબ આ પ્રતિમાના સ્નાત્ર-જળનો સેના પર છંટકાવ કરતાં તે સંકટ શમી ગયું. આ પ્રસંગ સાથે શંખેશ્વર નગર વસાવ્યાનું પણ કહેવાય છે.

નામ અને ઇતિહાસ: પ્રાચીન લેખો અને ગ્રંથોમાં આ સ્થળનો ઉલ્લેખ "શંખપુર" તરીકે મળે છે. મૂળનાયક પાર્શ્વનાથની શ્વેત પદ્માસન પ્રતિમા છે. તીર્થના જીર્ણોદ્ધાર અને મંદિર-નિર્માણની સાલો જુદા જુદા સ્ત્રોતોમાં થોડી જુદી મળે છે, એટલે ચોક્કસ સાલ માટે તીર્થના અધિકૃત પ્રકાશનો જોવાં.

પદ્માવતી: શંખેશ્વરના સંકુલમાં પાર્શ્વનાથ ઉપરાંત ધરણેન્દ્ર-પદ્માવતીની ભક્તિ પણ થાય છે, અને તેમને તીર્થની રક્ષા અને ભક્તોના વિઘ્ન દૂર કરનાર તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

શાસનદેવી તરીકે ભૂમિકા

શ્વેતાંબર પરંપરામાં પાર્શ્વનાથના શાસનદેવ તરીકે પાર્શ્વ યક્ષ અને શાસનદેવી તરીકે પદ્માવતી ગણાય છે. દિગંબર પરંપરામાં ધરણેન્દ્ર શાસનદેવ અને પદ્માવતી શાસનદેવી મનાય છે.

પદ્માવતી તાંત્રિક વિધિઓ (યંત્ર, મંત્ર-પૂજા) સાથે પણ જોડાયેલી છે; મધ્યકાલીન કલ્પ-ગ્રંથો તેનો પુરાવો છે.

સ્વરૂપ અને શિલ્પો

ઉમાકાંત શાહ ("જૈન રૂપ મંડન") મુજબ પદ્માવતીને માથા પર ૧, ૩, ૫, ૭ કે ૯ ફણા સાથે બતાવાય છે. બે હાથથી લઈ વીસ-ચોવીસ અને અનેક હાથવાળી પ્રતિમાઓ ગ્રંથોમાં વર્ણવાયેલી છે.

છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ વાસ્તુ સંગ્રહાલય (મુંબઈ) માં ૧૨મી સદીની કર્ણાટકની પદ્માવતી-પ્રતિમા છે: ચાર હાથ — કમળ, અંકુશ, પાશ અને વરદ મુદ્રા, અને ફણાયુક્ત મુગટ.

ગ્રંથો

• ભૈરવ-પદ્માવતી-કલ્પ — મલ્લિષેણ (મધ્યકાલીન); તાંત્રિક વિધિઓનો ગ્રંથ.
• અદ્ભુત-પદ્માવતી-કલ્પ — શ્વેતાંબર ગ્રંથ.
• પદ્માવતી-અષ્ટક, પદ્માવતી-ચતુઃષષ્ટિકા, પદ્માવતી-સહસ્રનામ જેવા સ્તોત્રો.

જાણીતાં સ્થાનો

• હુમચા (હોમ્બુજા), કર્ણાટક — દિગંબર પરંપરાનું પ્રસિદ્ધ પદ્માવતી તીર્થ.
• વાલકેશ્વર જૈન મંદિર (મુંબઈ) અને અન્ય અનેક જિનાલયોમાં પદ્માવતીની પ્રતિમા છે.
• પદ્માક્ષી ગુટ્ટા (વારંગલ, તેલંગાણા).

જાણવા જેવી વાતો

• પાર્શ્વનાથની પ્રતિમાઓમાં ફણાની સંખ્યા જુદી જુદી હોય છે; ફણા ધરણેન્દ્રના રક્ષણનું પ્રતીક અને પ્રતિમા ઓળખવાની મુખ્ય નિશાની છે.
• જૈન દૃષ્ટિએ ફળ કર્મ પ્રમાણે મળે છે; દેવ-દેવી સહાયક નિમિત્ત બની શકે, કર્તા નથી.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ સહિત કેટલીક પરંપરાઓ શાસનદેવ-દેવીની પૂજા કરતી નથી.

સ્તુતિ / સ્તવન (ભક્તિ માટે)

નીચેના પાઠ ભક્તિમાં ગવાતા સ્તવન/સ્તુતિ તરીકે અહીં મૂક્યા છે. પાઠ-ભેદ અને રચયિતા અંગે ગુરુ ભગવંત કે માન્ય પ્રકાશન સાથે ચકાસણી કરવી.

આધાર / સ્ત્રોત

આગમ / મૂળ ગ્રંથ
• મલ્લિષેણ — ભૈરવ-પદ્માવતી-કલ્પ (મધ્યકાલીન ગ્રંથ; સંદર્ભ: ઉમાકાંત શાહ)

સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• ઉમાકાંત શાહ — જૈન રૂપ મંડન: પદ્માવતી, પાર્શ્વનાથની યક્ષી
• શૈલેશ શાહ — જૈન હેરિટેજ એન્ડ બિયોન્ડ: શ્રી શંખેશ્વર તીર્થ

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ વાસ્તુ સંગ્રહાલય (CSMVS), મુંબઈ — યક્ષિણી પદ્માવતી
• જૈન મંદિર (jainmandir.org) — શ્રી શંખેશ્વર પાર્શ્વનાથ શ્વેતાંબર જૈન તીર્થ
• હિયરનાઉ૪યુ / જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી — શંખેશ્વર
• વિકિપીડિયા — પદ્માવતી (નાનો વધારાનો સંદર્ભ)

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• મલ્લિષેણ — ભૈરવ-પદ્માવતી-કલ્પ
• જ્હોન ઇ. કોર્ટ — મધ્યકાલીન જૈન દેવી-પરંપરાઓ
• હેમચંદ્રાચાર્ય — ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્ર (પાર્શ્વનાથ-ચરિત્ર)

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.