દેરાસરમાં પ્રવેશ, દર્શન અને ચૈત્યવંદન-વિધિ

ટૂંકો પરિચય

દેરાસરમાં દર્શન એ પૂજા કરતાં પહેલાંનું સૌથી સરળ અને રોજનું પગલું છે. દર્શનની વિધિ ખાસ કરીને શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક પરંપરામાં વિગતવાર ગોઠવાયેલી છે; તેને "દસ ત્રિક" નામથી યાદ રાખવામાં આવે છે, એટલે કે ત્રણ-ત્રણ બાબતોના દસ સમૂહ.

આ પેજમાં ફક્ત "કેવી રીતે કરવું" તે જ બતાવ્યું છે; દરેક શબ્દના શાસ્ત્રીય અર્થ કે લાભની ચર્ચા અહીં નથી.

દેરાસર જતાં પહેલાં

• શરીર અને વસ્ત્ર સ્વચ્છ રાખવાં; ચામડાની વસ્તુઓ, ખાવા-પીવાની ચીજો અને ફોન જેવી વસ્તુઓ સાથે અંદર ન લઈ જવી — દરેક મંદિરના પોતાના નિયમો હોય છે.
• ઊંચા અવાજે વાતો ન કરવી; પગ ધોઈને કે સાફ કરીને પ્રવેશ કરવો.
• પૂજા કરવી હોય તો પૂજાનાં વસ્ત્ર અલગ હોય છે (જુઓ "જિનપૂજાની તૈયારી" પેજ).

દર્શન-વિધિનાં પગલાં (ક્રમ પ્રમાણે)

1. દેરાસરના મુખ્ય દ્વારે ઘરેલું-સંસારનાં કામ અને વિચારોનો ત્યાગ કરવાનો સંકલ્પ કરી પહેલી "નિસીહી" કહીને પ્રવેશ કરવો.
2. મૂળનાયક ભગવાન દેખાય ત્યારે બે હાથ જોડી, મસ્તક નમાવી "નમો જિણાણં" કહીને પ્રણામ કરવો.
3. ગભારાની સામે જઈને ઊભા રહેવું; ભગવાનની દૃષ્ટિ અને પોતાની દૃષ્ટિ વચ્ચે કોઈનો અવરોધ ન થાય તે ધ્યાન રાખવું.
4. પ્રદક્ષિણા: ભગવાન જમણી બાજુએ રહે તે રીતે (ઘડિયાળની દિશામાં) ત્રણ વાર પરિક્રમા કરવી. કેટલાક મંદિરોમાં ગભારાની બહાર ત્રિગડા/પ્રદક્ષિણા-માર્ગ હોય છે.
5. પ્રદક્ષિણા પૂરી કરી ત્રણ ખમાસમણ (પંચાંગ પ્રણિપાત: બે હાથ, બે ઘૂંટણ અને મસ્તક જમીનને અડે તેમ) દેવા.
6. ભગવાન સામે યોગ્ય અંતરે ઊભા રહી સ્તુતિ/સ્તવન કે "ચૈત્યવંદન" (જુઓ ચૈત્યવંદન-વિધિ) કરવું.
7. જો પૂજા કરી હોય તો તે પછી બહાર નીકળતાં ભગવાન તરફ પીઠ ન થાય તે રીતે થોડું પાછળ ખસીને નીકળવું, અને દ્વારે "આવસ્સહી" કહેવું.

દસ ત્રિક — એક નજરે

સાવધાનીઓ (આશાતના ટાળવા)

• ભગવાનને બંને હાથે પકડીને મસ્તક કે કપાળે અડાડવું નહીં; શરીરનો મેલ, તેલ કે પરસેવો પ્રતિમાને લાગે છે.
• ગભારામાં કે મંદિરના પરિસરમાં ખાવું-પીવું, ઊંચા અવાજે વાતો કરવી, પગ લાંબા કરીને બેસવું ટાળવું.
• ઘંટ, ઢોલ કે બીજા વાદ્ય વગાડવાના નિયમો દરેક મંદિરમાં જુદા હોય છે; સ્થાનિક સૂચના પ્રમાણે કરવું.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: ઉપરની વિધિ મુખ્યત્વે આ પરંપરાની છે.
• દિગંબર: દેરાસરમાં પ્રવેશતાં ત્રણ વાર "નિસ્સહી" કહેવાય છે, પ્રતિમાઓને વંદન કરાય છે અને મંદિરની ત્રણ પરિક્રમા થાય છે (દિગંબર પૂજાના વર્ણન મુજબ).
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: મૂર્તિપૂજા માનતા નથી, એટલે દેરાસર-દર્શનની વિધિ નથી; તેઓ સ્થાનક/સભામાં ગુરુ-દર્શન અને સામાયિક કરે છે.

વધુ વાંચન

• ચૈત્યવંદન-ભાષ્ય (દેવેન્દ્રસૂરિ) — દસ ત્રિકનું વિવરણ
• શ્રાદ્ધ-વિધિ (રત્નશેખરસૂરિ)
• જૈન પૂજા-વિધિ સંગ્રહ — પ્રચલિત પ્રકાશનો

ટૂંકો પરિચય

ચૈત્યવંદન એટલે જિનપ્રતિમા (ચૈત્ય) સમક્ષ નક્કી કરેલાં સૂત્રો બોલીને, બેસવા-ઊઠવાના નિયમ મુજબ કરાતું ભાવ-વંદન. તેના જઘન્ય (નાનું), મધ્યમ અને ઉત્કૃષ્ટ — એમ ત્રણ સ્તર ગણાય છે; સામાન્ય રીતે દેરાસરમાં મધ્યમ ચૈત્યવંદન કરાય છે.

ચૈત્યવંદનનાં સૂત્રોના શબ્દો અહીં મૂક્યા નથી; તે માન્ય પ્રકાશન કે ગુરુ પાસેથી શીખવાં. અહીં ફક્ત ક્રમ અને કરવાની રીત છે.

સામગ્રી અને તૈયારી

• શુદ્ધ વસ્ત્ર, ખેસ (ઉત્તરાસંગ) અને ચરવળો/મુહપત્તિ (જો સાથે હોય તો).
• જિનપ્રતિમાની સન્મુખ યોગ્ય અંતરે ઊભા રહેવાનું કે બેસવાનું સ્થાન; ભૂમિને જોઈ-પૂંજી લેવી.
• દેરાસરમાં ત્રીજી નિસીહી કહીને ચૈત્યવંદન શરૂ કરાય છે (દર્શન-વિધિ પેજ જુઓ).

ચૈત્યવંદનનો ક્રમ (સૂત્રોનાં નામ સાથે)

1. ખમાસમણ દઈને "ઇરિયાવહિયા" સૂત્ર, "તસ્સ ઉત્તરી" અને "અન્નત્થ" સૂત્ર બોલી કાઉસ્સગ્ગ (લોગસ્સ કે નવકાર) કરવો; પારીને પ્રગટ "લોગસ્સ" બોલવો.
2. ખમાસમણ દઈ "ઇચ્છાકારેણ સંદિસહ ભગવન્ ચૈત્યવંદન કરું?" એમ આજ્ઞા માગવી.
3. "જગચિંતામણિ" (કે બીજું ચૈત્યવંદન) બોલવું.
4. "જં કિંચિ" સૂત્ર બોલવું.
5. "નમુત્થુણં" (શક્રસ્તવ) સૂત્ર બોલવું.
6. "જાવંતિ ચેઇઆઇં" સૂત્ર બોલવું.
7. ખમાસમણ દઈ "જાવંત કેવિ સાહૂ" સૂત્ર બોલવું.
8. "નમોઽર્હત્" કહી સ્તવન (કે "ઉવસગ્ગહરં" સ્તોત્ર) બોલવું.
9. "જય વીયરાય" સૂત્ર બોલવું.
10. "અરિહંત ચેઇયાણં" અને "અન્નત્થ" સૂત્ર બોલી એક નવકારનો કાઉસ્સગ્ગ કરવો, પારીને "થોય" (સ્તુતિ) બોલવી.
11. અંતે ખમાસમણ દઈ સમાપ્ત કરવું.

ધ્યાન રાખવા જેવું

• સૂત્રો શુદ્ધ ઉચ્ચારથી, ધીમા અને સમાન લયમાં બોલવાં; બીજાને અવરોધ ન થાય તેટલા અવાજે.
• ખમાસમણ વખતે પગ, ઘૂંટણ, હાથ અને મસ્તક — પાંચે અંગ જમીનને અડે તે રીતે નમવું.
• કાઉસ્સગ્ગ વખતે શરીર સ્થિર, દૃષ્ટિ નીચે/પ્રતિમા પર અને ઊભા રહીને કરવો.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: ચૈત્યવંદન નિયમિત વિધિ છે, ગચ્છ પ્રમાણે (તપાગચ્છ, ખરતરગચ્છ, અંચલગચ્છ વગેરે) સૂત્રો અને કાઉસ્સગ્ગમાં થોડા ફેર.
• દિગંબર: સમાન "ચૈત્ય-ભક્તિ" પરંપરા સંસ્કૃત/પ્રાકૃત ભક્તિ-પાઠ દ્વારા થાય છે; સૂત્રો જુદાં છે.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: પ્રતિમા માનતા ન હોવાથી ચૈત્યવંદન નથી; "ચઉવીસત્થો" (લોગસ્સ), નવકાર અને સ્તુતિ-પાઠ કરે છે.

વધુ વાંચન

• ચૈત્યવંદન-ભાષ્ય (દેવેન્દ્રસૂરિ)
• સામાયિક અને ચૈત્યવંદન-વિધિ (પ્રચલિત પ્રકાશન)
• પ્રતિક્રમણ-સૂત્ર સંગ્રહ