નવ અંગ (કેસર-ચંદન) પૂજાની વિધિ

ટૂંકો પરિચય

જિનપૂજા કરતાં પહેલાં શરીર, વસ્ત્ર, દ્રવ્ય (સામગ્રી), સ્થાન અને મન — પાંચે બાબતોની શુદ્ધિ રાખવી પડે એમ પરંપરા કહે છે. આ પેજ એ શુદ્ધિની વ્યવહારુ રીત સમજાવે છે.

બધી વિગતો મુખ્યત્વે શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક પરંપરાની છે; દિગંબર પૂજામાં પણ સ્નાન અને સ્વચ્છ "મંદિરનાં વસ્ત્ર" પહેરાય છે.

૧. શરીરની શુદ્ધિ

• સ્નાન કરવું, પણ ફક્ત શરીર સાફ થાય તેટલું જ પાણી વાપરવું (જળની વિરાધના ઓછી રાખવી).
• નખ સ્વચ્છ અને વધેલા ન હોવા જોઈએ; હાથ-પગ ધોઈ પૂજામાં પ્રવેશ કરવો.

૨. વસ્ત્રની શુદ્ધિ

• પૂજા માટે અલગ, સ્વચ્છ વસ્ત્ર રાખવાં. તેને શૌચાલય, ભોજન કે પીવા માટે પહેર્યાં ન હોય તે જરૂરી છે (સ્નાત્ર-પૂજા સ્ત્રોત મુજબ).
• પુરુષો સામાન્ય રીતે ધોતી અને ખેસ (ઉપરનું વસ્ત્ર) પહેરે છે; સ્ત્રીઓ પરંપરાગત સાડી/ઓઢણી સહિતનું સ્વચ્છ પૂજા-વસ્ત્ર પહેરે છે.
• પૂજાનાં વસ્ત્ર પૂજા પછી ધોઈને અલગ રાખવાં અને બીજી વસ્તુઓ સાથે ભેળવવાં નહીં.

૩. મુખકોશ (મોં-નાક ઢાંકવું)

પૂજા કરતી વખતે શ્વાસ કે થૂંક પ્રતિમા કે દ્રવ્ય પર ન પડે તે માટે મોં અને નાક એક સ્વચ્છ સફેદ કાપડથી ઢાંકવામાં આવે છે. સ્નાત્ર-પૂજાના સ્ત્રોતમાં આઠ-પડવાળો "સેવા રૂમાલ" બધાએ બાંધવાનું કહ્યું છે.

૪. દ્રવ્ય અને સ્થાનની શુદ્ધિ

• કેસર, ચંદન, અક્ષત, નૈવેદ્ય, ફળ, ધૂપ, દીપ વગેરે દ્રવ્યો સ્વચ્છ, સારી ગુણવત્તાનાં અને શુદ્ધ રીતે મેળવેલાં હોવાં જોઈએ.
• પૂજાના સ્થાનને ઝાડુ-પૂંજણીથી સાફ કરવું; ભોંયને જોઈ-પૂંજી ત્યારે પગ મૂકવો.
• પૂજાની થાળી અને વાસણો પૂજા માટે જ રાખેલાં અને સ્વચ્છ હોવાં જોઈએ.

૫. મનની શુદ્ધિ

• સંસારના વિચારો છોડીને પૂજામાં મન પરોવવું; પૂજા પહેલાં નવકાર ગણવો.
• પૂજા વખતે ઉતાવળ, ગુસ્સો, વાતચીત કે ફોનથી દૂર રહેવું.

પૂજાનો સમય અને દિશા

• પૂજા સૂર્યોદય પછીના સમયે દિવસના પ્રકાશમાં કરાય છે; નિયમ દરેક મંદિર/ગચ્છમાં થોડા જુદા હોય.
• સ્નાત્ર-પૂજા જેવી વિધિમાં સિંહાસન પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મુખે ગોઠવાય છે.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: ઉપરની પદ્ધતિ; મુખકોશ આવશ્યક ગણાય છે.
• દિગંબર: સ્નાન અને સ્વચ્છ "મંદિરનાં વસ્ત્ર" પહેરવાં; પૂજા-સામગ્રી થાળીમાં ગોઠવાય છે (દિગંબર પૂજા પેજ જુઓ). દિગંબર પરંપરામાં મુખકોશ (મોં-નાક પર કપડું) બાંધવાની પ્રથા નથી.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: જિનપૂજા નથી, તેથી આ તૈયારી લાગુ પડતી નથી.

વધુ વાંચન

• શ્રાદ્ધ-વિધિ
• જિનપૂજા-વિધિ (પ્રચલિત પૂજા-સંગ્રહ)
• સ્નાત્ર-પૂજા (પ્રકાશન)

ટૂંકો પરિચય

નવ અંગ પૂજા એટલે પ્રભુની પ્રતિમાનાં નવ અંગે કેસર-ચંદનનું તિલક કરવું. તે અંગ-પૂજાનો મુખ્ય ભાગ છે. અહીં ફક્ત વિધિ અને ક્રમ બતાવ્યા છે.

જૈન ઇ-લાઇબ્રેરીના "નવ અંગ પૂજા" પ્રકાશન મુજબ દરેક અંગની પૂજા વખતે નવકાર-મંત્રની એક-એક પંક્તિ બોલવાની રીત પ્રચલિત છે. ઘણા પૂજા-પુસ્તકોમાં દરેક અંગ માટે અલગ દુહા પણ છે; તે પ્રકાશિત પૂજા-પુસ્તકમાંથી જ લેવા.

તૈયારી

• પૂજાની શુદ્ધિ (પૂજા-તૈયારી પેજ) પૂરી કરી, મુખકોશ બાંધી, હાથ ધોયેલા રાખવા.
• પ્રક્ષાલ-પૂજા પછી પ્રતિમાને ત્રણ અંગલૂછણાં (નરમ સફેદ કાપડ) થી ધીમે-ધીમે કોરી કરવી; કેસરનું જૂનું તિલક વાળાકૂંચીથી ધીમેથી ઉતારવું (સ્નાત્ર-પૂજા સ્ત્રોત મુજબ).
• કેસર-ચંદનની ઘસેલી વાટકી, ચંદનની સળી/આંગળી તૈયાર રાખવી. તિલક સામાન્ય રીતે અનામિકા (ત્રીજી આંગળી) થી કરાય છે.

નવ અંગનો ક્રમ

તિલક કરવાની રીત (પગલાં)

1. પહેલાં જમણા અંગૂઠે તિલક કરવું, પછી ડાબા અંગૂઠે — દરેક અંગ પર ફક્ત એક જ વાર તિલક.
2. ઉપર ચઢતાં ક્રમ જાળવવો: અંગૂઠા → ઘૂંટણ → કાંડા → ખભા → મસ્તક → કપાળ → કંઠ → હૃદય → નાભિ.
3. તિલક ધીમેથી, દબાણ વગર અને એક જ દિશામાં કરવું; ચંદન વારંવાર ઘસવાથી પ્રતિમાને નુકસાન થઈ શકે.
4. નવ અંગ પૂજા ફક્ત તીર્થંકરની પ્રતિમાની જ કરવી; લાંછન (ચિહ્ન) અને પરિકર (હાથી-ઘોડા જેવી આકૃતિઓ) પર તિલક કરવું નહીં.
5. પૂજા પૂર્ણ થતાં હાથ ધોઈ આગળની અગ્ર-પૂજા તરફ જવું.

મંદિરમાં પૂજાનો ક્રમ (કોની પૂજા પહેલાં)

1. મૂળનાયક ભગવાન.
2. આસપાસની અન્ય અરિહંત પ્રતિમાઓ.
3. પંચધાતુની પ્રતિમાઓ.
4. સિદ્ધચક્ર અને વીસ સ્થાનક યંત્રો.
5. સિદ્ધ ભગવંતની પ્રતિમા: અરિહંત જેવી મુદ્રા હોય તો નવ અંગ પૂજા; અલગ મુદ્રા હોય તો ફક્ત અંગૂઠાની પૂજા.
6. ગુરુ-મૂર્તિ.
7. સમ્યગ્દૃષ્ટિ શાસન-રક્ષક દેવ-દેવીને જમણા અંગૂઠાથી કપાળે તિલક — તેમની નવ અંગ પૂજા કરાતી નથી.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: નવ અંગ પૂજા રોજિંદી અંગ-પૂજા છે.
• દિગંબર: પરંપરા તીર્થંકરની પ્રતિમાને ફૂલ-ચંદન જેવા શણગાર વિના રાખવાનું પસંદ કરે છે (સ્ત્રોત મુજબ); શ્વેતાંબરો પ્રતિમાને શણગારે છે.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: જિનપૂજા નથી.

વધુ વાંચન

• નવ અંગ પૂજાના દુહા — પૂજા-સંગ્રહ
• શ્રાદ્ધ-વિધિ
• જિનપૂજા-વિધિ (પ્રચલિત પ્રકાશન)