ગુરુવંદન-વિધિ

ટૂંકો પરિચય

ગુરુવંદનમાં સાધુ-સાધ્વીને નમન, સુખશાતાની પૃચ્છા અને આજ્ઞા માગવાનો ક્રમ આવે છે. આ વિધિ શ્રાવકના "છ આવશ્યક" માંના ત્રીજા આવશ્યક (વંદના) સાથે જોડાયેલી છે.

ગુરુવંદનના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર ગણાય છે: ફિટ્ટા-વંદન, થોભ-વંદન અને દ્વાદશાવર્ત-વંદન. અહીં સામાન્ય જીવનમાં થતી રીત પર ભાર છે.

ત્રણ પ્રકારનાં વંદન

સામાન્ય ગુરુવંદનનાં પગલાં

1. ગુરુને જોતાં જ ઊભા થઈ, માથું નમાવી, બે હાથ જોડીને "મત્થએણ વંદામિ" કહેવું.
2. ઉપાશ્રયમાં પ્રવેશ કરતાં "નિસીહી" કહેવી.
3. ગુરુ સામે યોગ્ય અંતરે (સાડા ત્રણ હાથ જેટલા દૂર, પરંપરા મુજબ) ઊભા રહેવું અથવા બેસવું.
4. ત્રણ વાર "ખમાસમણ" કે થોભવંદન દેવું, પછી "સુખશાતા છે જી?" વગેરે સુખશાતાની પૃચ્છા કરવી.
5. વંદન પૂરું થતાં "આજ્ઞા હોય તો" કહી વિદાય માગવી, અને બહાર નીકળતાં "આવસ્સહી" કહેવી.

શિષ્ટાચારના નિયમો

• સાધુ-સાધ્વીને ચરણ-સ્પર્શ, તેમની ઉપકરણ-વસ્તુઓને સ્પર્શ કે તેમની પાસે દવા/ખાદ્ય આપવાના નિયમો પરંપરા મુજબ હોય છે; ગુરુ ભગવંતે કહ્યા પ્રમાણે કરવું.
• સ્ત્રીઓ સાધુને અને પુરુષો સાધ્વીને સીધો સ્પર્શ કરતા નથી — આ પરંપરાગત નિયમ મુખ્યત્વે શ્વેતાંબર સાધુ-પરંપરામાં જોવા મળે છે.
• ગુરુ પાસે બેસવા ઊંચું આસન ન લેવું; ગુરુ કરતાં નીચે બેસવું.
• સૂર્યાસ્ત પછી જૈન સાધુ-સાધ્વી સામાન્ય રીતે બહાર જતા નથી અને ખાતા-પીતા નથી; વંદન માટે યોગ્ય સમય પસંદ કરવો.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: ઉપરની પદ્ધતિ; ગુરુ-પ્રતિમા/ચરણપાદુકાની પૂજા પણ થાય છે.
• દિગંબર: મુનિને "નમોઽસ્તુ" કહીને વંદન થાય છે; આહાર-દાન ("ચોકા") ની વિશેષ વિધિ છે.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: "તિક્ખુત્તો" પાઠથી ત્રણ વાર આવર્ત સહિત વંદન પ્રચલિત છે; તેરાપંથમાં આચાર્ય-કેન્દ્રિત વ્યવસ્થા છે.

વધુ વાંચન

• ગુરુવંદન-ભાષ્ય (દેવેન્દ્રસૂરિ)
• પ્રતિક્રમણ-સૂત્ર સંગ્રહ — સુગુરુ-વંદન
• શ્રાદ્ધ-વિધિ