"વિધિ" એટલે કોઈ ધાર્મિક ક્રિયા કરવાની નિયત રીત અને ક્રમ. જૈન ધર્મમાં વિચાર અને આચાર બંનેનું મહત્ત્વ છે; સમ્યક્ દર્શન, જ્ઞાન અને ચારિત્ર ત્રણેનો સમન્વય માર્ગ ગણાય છે. વિધિ એ આચારનો ભાગ છે: તે ભાવને ક્રિયામાં ઢાળે છે અને ક્રિયાને શિસ્ત આપે છે.
જૈન વિધિઓને મોટા વર્ગોમાં સમજી શકાય: રોજિંદા નિત્ય-કર્મ (દર્શન, ચૈત્યવંદન, સામાયિક, પચ્ચક્ખાણ), જિનપૂજાની વિધિઓ, પ્રતિક્રમણ અને તપ-વ્રત, પર્વો અને તિથિઓ પર થતી વિશેષ વિધિઓ, મંદિરના પ્રસંગો (પ્રતિષ્ઠા), તથા સાધુ-જીવનની વિધિઓ (દીક્ષા, ગોચરી, સંથારો).
આ વિભાગનો હેતુ કોઈ વિધિનાં ફળ કે લાભ સમજાવવાનો નથી, પણ તે "કેવી રીતે કરવી" તે બતાવવાનો છે: કયું વસ્ત્ર, કયો ક્રમ, કયાં સાધનો, કઈ સાવધાનીઓ. દરેક પેજમાં પગલાં ક્રમ પ્રમાણે લખ્યાં છે. વિધિનાં સૂત્રો, સ્તવનો અને દુહાના શબ્દો અહીં આપ્યા નથી; તે માન્ય પ્રકાશન કે ગુરુ પાસેથી જ શીખવાં.
જૈન ધર્મ એક જ સંપ્રદાય નથી. મુખ્ય બે શાખા છે: શ્વેતાંબર અને દિગંબર. શ્વેતાંબરોમાં ત્રણ મુખ્ય ઉપ-સંપ્રદાય છે: મૂર્તિપૂજક (તપાગચ્છ, ખરતરગચ્છ, અંચલગચ્છ વગેરે ગચ્છો સાથે), સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ. દિગંબરોમાં પણ ભટ્ટારક-પરંપરા, તેરાપંથ, વીસપંથ અને કાનજી સ્વામી પ્રેરિત પંથ જેવા ભેદ છે. બધા ભગવાન મહાવીરના ઉપદેશને માને છે, પરંતુ આગમના સ્વીકાર, સાધુ-વેશ અને વિધિઓમાં ભેદ છે.
ઘણી બાબતો બધા સંપ્રદાયોમાં સમાન છે: નવકાર મંત્રનું સ્થાન, અહિંસાનો આધાર, સામાયિકનો સમતા-ભાવ, પર્યુષણ અને સંવત્સરીની ક્ષમાપના, તપનું મહત્ત્વ અને પાંચ મહાવ્રતોવાળું સાધુ-જીવન. તેમ છતાં વિધિઓ ઘણી બાબતોમાં જુદી પણ છે, જેમ કે મૂર્તિપૂજા કરવી કે ન કરવી, પૂજાનાં દ્રવ્યો, રોજનું પ્રતિક્રમણ અને સાધુનો વેશ.
એક જ સંપ્રદાયની અંદર પણ ગચ્છ, સંઘ અને ગુરુ-પરંપરા પ્રમાણે સૂત્રોની શબ્દ-રચના, ખમાસમણ-કાઉસ્સગ્ગની સંખ્યા અને દ્રવ્યો ગોઠવવાની રીતમાં નાના ફેર મળે છે. તેથી આ સાઇટ પર દરેક પેજમાં "સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર" વિભાગ આપ્યો છે અને સામાન્ય રૂપરેખા દર્શાવી છે; કોઈ એક રીતને જ એકમાત્ર સાચી ગણવાનો ઇરાદો નથી.
આ વિભાગ કેવી રીતે વાપરવો: પહેલાં નીચેનું સંપ્રદાય-ભેદનું કોષ્ટક વાંચો, પછી તમારી પરંપરાને લગતી વિધિનું પેજ ખોલો. પહેલી વાર કોઈ વિધિ કરતા હો તો અનુભવી શ્રાવક કે ગુરુ ભગવંત પાસે પ્રત્યક્ષ શીખવું વધુ સુરક્ષિત અને યોગ્ય છે. કેટલીક બાબતો માટે અમને ચકાસેલો સ્ત્રોત મળ્યો નથી — તે પેજ પર સ્પષ્ટ લખી છે.
| શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક | જિનપ્રતિમાની પૂજા: અષ્ટપ્રકારી, નવ અંગ, સ્નાત્ર વગેરે; રોજ પ્રતિક્રમણ; સાધુ-સાધ્વી શ્વેત વસ્ત્ર અને રજોહરણ-મુહપત્તિ (હાથમાં) રાખે. |
|---|---|
| સ્થાનકવાસી | મૂર્તિપૂજા નથી; સ્થાનક (ઉપાશ્રય) માં સામાયિક, પ્રતિક્રમણ, સ્વાધ્યાય; સાધુ-સાધ્વી મુહપત્તિ મોં પર બાંધે. |
| તેરાપંથ (શ્વેતાંબર) | મૂર્તિપૂજા નથી; એક જ આચાર્યની આજ્ઞા કેન્દ્રમાં; સામાયિક, પ્રતિક્રમણ, પાટોત્સવ, મર્યાદા મહોત્સવ. |
| દિગંબર | જિનપ્રતિમા શણગાર વિના; પૂજા "અષ્ટદ્રવ્ય" થી (ફૂલ-દીવો-ફળ વિના); ગૃહસ્થો રોજ પ્રતિક્રમણ કરતા નથી; મુનિ નગ્ન રહે; ભટ્ટારક/પ્રતિષ્ઠાચાર્ય પ્રતિષ્ઠા કરાવે. |
નીચેના આઠ વિભાગમાંથી જોઈતા વિભાગના "ખોલો" પર ક્લિક કરો. ઉપરના મેનુમાંથી પણ સીધા આ જ પેજ ખૂલે છે. કોઈ વિભાગમાં એક કરતાં વધુ વિધિ સાથે આપી છે, તો કોઈ વિભાગ યાદી-પેજ છે જેમાંથી જોઈતી વિધિ ખોલી શકાય.
નિસીહી, પ્રદક્ષિણા, પ્રણામ, દસ ત્રિક અને પછી ચૈત્યવંદન
દેરાસર જતાં પહેલાંની તૈયારીથી દર્શન કરી બહાર નીકળતાં સુધીનાં પગલાં, અને ત્યાર પછી પ્રતિમા સમક્ષ ચૈત્યવંદન. દર્શને આવેલી કોઈ પણ વ્યક્તિ આ બંને કરી શકે છે.
આ પેજમાં: દેરાસરમાં પ્રવેશ અને દર્શન-વિધિ • ચૈત્યવંદન-વિધિ
સ્નાત્ર-પૂજા, અષ્ટપ્રકારી પૂજા અને પૂજા-સભાની પૂજાઓ
નવ અંગ પૂજા પછીની વિવિધ પૂજાઓ: સ્નાત્ર-પૂજા, અષ્ટપ્રકારી પૂજા, તથા ઢાળ-રાગ સાથે સમૂહમાં થતી પંચકલ્યાણક અને અંતરાય કર્મ નિવારણ જેવી પૂજાઓ. સ્નાત્ર-પૂજાની વિધિ નીચે આખી આપી છે; બીજી પૂજાઓ માટે તેના કાર્ડ પરથી પેજ ખોલો.
આમાં: સ્નાત્ર-પૂજાની વિધિ • અષ્ટપ્રકારી પૂજાની વિધિ • પંચકલ્યાણક, અંતરાય કર્મ નિવારણ જેવી પૂજાઓ (પૂજા-સભાની વિધિ)
દિગંબર જૈન પૂજા-વિધિ, સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથની રીત
દિગંબર પરંપરાની પૂજા-વિધિ (મુખકોશ વિના, અષ્ટદ્રવ્યથી), અને મૂર્તિપૂજા ન કરનારા સ્થાનકવાસી તથા તેરાપંથ સંપ્રદાયોની ધાર્મિક વિધિઓની સામાન્ય રૂપરેખા.
આ પેજમાં: દિગંબર જૈન પૂજા-વિધિ • સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથના ધાર્મિક આચાર
સાધુ-સાધ્વીને વંદન કરવાની અને મળતી વખતની રીત
ગુરુ ભગવંત સમક્ષ ખમાસમણ/થોભવંદન, "મત્થએણ વંદામિ", સુખશાતા પૂછવી અને સામાન્ય શિષ્ટાચાર.
સમતાની સાધના અને દોષ-શુદ્ધિની રોજિંદી વિધિઓ
સામાયિક લેવાની-પારવાની રીત, પ્રતિક્રમણનો ક્રમ, પચ્ચક્ખાણ લેવાની રીત અને પૌષધ-વિધિ — ચારે એક જ પેજ પર, ભાગ પ્રમાણે.
આ પેજમાં: સામાયિક-વિધિ • પ્રતિક્રમણ-વિધિ • પચ્ચક્ખાણ લેવાની વિધિ • પૌષધ-વિધિ
ગૃહ-ત્યાગથી લઈને સાધુ-જીવનમાં પ્રવેશ સુધી
દીક્ષાર્થી માટેની તૈયારી, વરસીદાન, વરઘોડો, કેશ-લોચ, રજોહરણ-મુહપત્તિ, નવું નામ અને દીક્ષા પછીનાં પગલાં — સામાન્ય રૂપરેખા.
ઓળી, પ્રતિષ્ઠા, તપ, ગોચરી, સંવત્સરી અને સંથારો
દૈનિક વિધિઓ સિવાયની વિશેષ વિધિઓ: નવપદ ઓળી, પ્રતિષ્ઠા-મહોત્સવ, તપ અને ઉપધાન, ગોચરી વહોરાવવી, સંવત્સરી-ક્ષમાપના, સલ્લેખના-સંથારો. દરેક વિધિનું પોતાનું અલગ પેજ છે.
આમાં: નવપદ ઓળી અને સિદ્ધચક્ર પૂજનની વિધિ • પ્રતિષ્ઠા, અંજનશલાકા અને પંચકલ્યાણક મહોત્સવ • તપ અને ઉપધાન તપની વિધિ • ગોચરી વહોરાવવાની (સુપાત્રદાન) વિધિ • સંવત્સરી અને ક્ષમાપનાની વિધિ • સલ્લેખના / સંથારાની વિધિ
આ માહિતી JainKBC.com પર શુદ્ધ ધાર્મિક અને શૈક્ષણિક હેતુથી મૂકવામાં આવી છે. અહીં ઉલ્લેખિત કોઈ પણ પુસ્તક, લેખ કે વેબસાઇટના પોતાના કૉપિરાઇટ હોઈ શકે છે. કોઈને આ સામગ્રી અંગે વાંધો હોય કે પોતાનો કૉપિરાઇટ-દાવો હોય, તો કૃપા કરી પૂરી વિગતો સાથે admin@jainkbc.com પર જણાવશો; તે મુજબ સામગ્રી યોગ્ય રીતે બદલવામાં આવશે.