મહાકાલી દેવી

ટૂંકો પરિચય

પાંચમા તીર્થંકર ભગવાન સુમતિનાથની શાસનદેવી (યક્ષિણી) તરીકે મહાકાલી નામ મળે છે. યક્ષ તરીકે તુમ્બરુ (તુમ્બુરુ) અને પુરુષદત્ત નામો જુદી જુદી યાદીઓમાં મળે છે. યક્ષ-યક્ષિણીનાં નામ બાબતે ગ્રંથો અને પરંપરાઓમાં તફાવત છે, એટલે નામો માટે માન્ય ગ્રંથ જોવો.

મહાકાલી નામ સાંભળી હિંદુ પરંપરાની કાલી સાથે ભેળસેળ થવાની શક્યતા રહે છે; જૈન શાસનદેવી મહાકાલીનો સંદર્ભ અલગ છે: તે તીર્થંકરના શાસનની રક્ષક અને સાધકના વિઘ્ન દૂર કરનાર તરીકે ભક્તિમાં સ્મરાય છે.

ઓળખની ઝલક

સુમતિનાથ ભગવાન અને તેમનું શાસન

સુમતિનાથ ભગવાનનું વર્ણ સુવર્ણ ગણાય છે અને તેમનું લાંછન ક્રૌંચ પક્ષી છે (મૂર્તિની પીઠિકા પર અંકિત). શાસનદેવ-દેવી એ શાસનની રક્ષા અને સાધર્મિકોને સહાય કરનાર ગણાય છે.

ભેળસેળ ટાળવા જેવા મુદ્દા

• જૈન શાસનદેવી મહાકાલી અને હિંદુ તંત્ર-પરંપરાની મહાકાલી અલગ સંદર્ભો છે; બંનેનાં સ્વરૂપ, મંત્ર અને ઉપાસના-વિધિ એક ન ગણવાં.
• જૈન દૃષ્ટિએ ભક્તિનું કેન્દ્ર તીર્થંકર અને સિદ્ધ ભગવંતો છે; શાસનદેવી સહાયક નિમિત્ત છે, કર્તા નથી.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ સહિત કેટલીક પરંપરાઓ શાસનદેવ-દેવીની પૂજા કરતી નથી.

સ્તુતિ / સ્તવન (ભક્તિ માટે)

નીચેના પાઠ ભક્તિમાં ગવાતા સ્તવન/સ્તુતિ તરીકે અહીં મૂક્યા છે. પાઠ-ભેદ અને રચયિતા અંગે ગુરુ ભગવંત કે માન્ય પ્રકાશન સાથે ચકાસણી કરવી.

આધાર / સ્ત્રોત

સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• બી. સી. ભટ્ટાચાર્ય — ધ જૈન આઇકોનોગ્રાફી (શાસનદેવ-દેવીનાં વર્ણન માટે મૂળ સંદર્ભ ગ્રંથ; જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી)

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• વિકિપીડિયા — સુમતિનાથ (યક્ષ-યક્ષિણીનાં નામો; નાનો વધારાનો સંદર્ભ)

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• નિર્વાણકલિકા — પાદલિપ્તસૂરિ (શાસનદેવીઓનાં વર્ણન)
• હેમચંદ્રાચાર્ય — ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્ર (સુમતિનાથ-ચરિત્ર)
• બી. સી. ભટ્ટાચાર્ય — ધ જૈન આઇકોનોગ્રાફી (જૈન મૂર્તિશાસ્ત્ર)
• ઉમાકાંત પ્રેમાનંદ શાહ — જૈન રૂપ મંડન

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.