દેવગતિ અને ચાર નિકાય

દેવગતિ એટલે શું?

જૈન ધર્મમાં સંસારી જીવ ચાર ગતિમાં ભ્રમણ કરે છે: દેવગતિ, મનુષ્યગતિ, તિર્યંચગતિ અને નારકીગતિ. જે જીવ શુભ કર્મ (પુણ્ય) વિશેષ બાંધે અને તેના ફળરૂપે દેવાયુ કર્મ ઉદયમાં આવે, તે દેવગતિમાં જન્મે છે.

દેવો અપાર સુખ, લાંબું આયુષ્ય અને વિશિષ્ટ શક્તિઓ ભોગવે છે, પણ તે પુણ્યકર્મનું ફળ છે. આયુષ્ય પૂર્ણ થતાં તેમને ત્યાંથી ચ્યવવું પડે છે.

આથી જૈન દૃષ્ટિએ દેવ-દેવી ભગવાન નથી. તેઓ પણ કર્મથી બંધાયેલા સંસારી જીવો છે, જે હજી મોક્ષ પામ્યા નથી.

દેવોનો જન્મ અને શરીર

દેવોનો જન્મ માતા-પિતાથી થતો નથી. તેઓ "ઉપપાત-શય્યા" નામના વિશિષ્ટ સ્થાને થોડી જ ક્ષણોમાં પૂર્ણ યુવાન શરીર સાથે જન્મે છે. તેમનું શરીર "વૈક્રિય" પ્રકારનું ગણાય છે, એટલે તેઓ જુદા જુદા રૂપ ધારણ કરી શકે.

ઊંચા દેવલોકમાં જતાં આયુષ્ય, સુખ, તેજ, લેશ્યાની શુદ્ધિ અને જ્ઞાન વધતાં જાય છે; જ્યારે હલનચલન, શરીરનું કદ, આસક્તિ અને અભિમાન ઘટતાં જાય છે (તત્ત્વાર્થસૂત્ર ૪.૨૧ મુજબ).

દેવો અને વ્રત/મોક્ષ

દેવગતિમાં જીવ સમ્યક્ત્વ (સાચી શ્રદ્ધા) પામી શકે, પણ શ્રાવક કે સાધુના વ્રત સ્વીકારી શકતા નથી. મોક્ષ મનુષ્યભવમાંથી જ મળે છે. તેથી તીર્થંકર ભગવાનનું સાંનિધ્ય મળે ત્યારે પણ દેવો ઉપદેશ સાંભળે, ભક્તિ કરે, પરંતુ દીક્ષા લઈ શકતા નથી.

ચાર નિકાય: એક નજરે

૧. ભવનપતિ દેવો

ભવનપતિ દેવો "ભવન" (મહેલ) માં વસે છે, અને તેમનાં ભવનો અધોલોકમાં, પહેલી નરક (રત્નપ્રભા) ના ભાગમાં આવેલાં માનવામાં આવે છે. તેઓ "કુમાર" જેવા સુંદર અને ક્રીડાપ્રિય ગણાય છે, એટલે નામ પાછળ "કુમાર" લાગે છે.

દસ પ્રકાર: અસુરકુમાર, નાગકુમાર, સુપર્ણકુમાર, વિદ્યુત્કુમાર, અગ્નિકુમાર, દ્વીપકુમાર, ઉદધિકુમાર, દિશાકુમાર, પવનકુમાર અને સ્તનિતકુમાર. દરેક પ્રકારમાં બે ઇન્દ્ર (દક્ષિણ અને ઉત્તરના), એટલે કુલ ૨૦ ઇન્દ્ર.

ભવનપતિ સાથે જોડાયેલા જાણીતા પ્રસંગો

• ધરણેન્દ્ર — પાર્શ્વનાથ ભગવાનના ઉપસર્ગ-પ્રસંગ સાથે સંકળાયેલા; ભક્તિ-પરંપરામાં પદ્માવતીનું નામ તેમની સાથે લેવાય છે.
• ૫૬ દિશાકુમારીઓ તીર્થંકરના જન્મ સમયે સૂતિકાકર્મ (માતા-બાળકની સેવા-વિધિ) કરવા આવે છે.

૨. વ્યંતર દેવો

"વ્યંતર" એટલે વિવિધ સ્થાનોમાં નિવાસ કરનારા. તત્ત્વાર્થસૂત્રની વ્યાખ્યા મુજબ તેમનાં નગરો પૃથ્વીની સપાટી અને પહેલી નરક વચ્ચે આવેલાં છે; પરંપરામાં વન, પર્વત અને ગુફા જેવા સ્થાનો સાથે પણ તેમનો સંબંધ જોડાય છે.

તેમના આઠ પ્રકાર (તત્ત્વાર્થસૂત્ર ૪.૧૧ મુજબ): કિન્નર, કિંપુરુષ, મહોરગ, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ, ભૂત અને પિશાચ. દરેક પ્રકારના બે ઇન્દ્ર છે.

૩. જ્યોતિષ્ક દેવો

જ્યોતિષ્ક દેવો પ્રકાશમાન વિમાનોમાં રહે છે. તેમનું સ્થાન મધ્યલોકમાં, સમભૂતલથી લગભગ ૭૯૦ થી ૯૦૦ યોજન ઉપર ગણાય છે.

પાંચ પ્રકાર: સૂર્ય, ચંદ્ર, ગ્રહ, નક્ષત્ર અને તારા. મુખ્ય અધિપતિ ચંદ્ર અને સૂર્ય છે.

આ વર્ણન જૈન ભૂગોળ (કોસ્મોલોજી) નું છે; તેને આધુનિક ખગોળવિજ્ઞાનથી અલગ પરંપરાગત દૃષ્ટિ તરીકે વાંચવું.

૪. વૈમાનિક દેવો

વૈમાનિક દેવો ઊર્ધ્વલોકમાં "વિમાન" માં વસે છે. તેમના બે મુખ્ય વિભાગ છે: કલ્પોપન્ન અને કલ્પાતીત. કલ્પોપન્નમાં ઇન્દ્ર, સામાનિક જેવી રાજ્ય-વ્યવસ્થા હોય છે; કલ્પાતીતમાં બધા સમાન ગણાય છે (અહમિન્દ્ર).

• કલ્પોપન્ન (શ્વેતાંબર): ૧૨ દેવલોક — સૌધર્મ, ઈશાન, સનત્કુમાર, માહેન્દ્ર, બ્રહ્મલોક, લાંતક, મહાશુક્ર, સહસ્રાર, આનત, પ્રાણત, આરણ, અચ્યુત. અહીં ૧૦ ઇન્દ્ર છે.
• દિગંબર ગણના મુજબ કલ્પ ૧૬ છે.
• કલ્પાતીત (શ્વેતાંબર): ૯ ગ્રૈવેયક અને ૫ અનુત્તર (વિજય, વૈજયંત, જયંત, અપરાજિત, સર્વાર્થસિદ્ધ). દિગંબર ગણનામાં ૯ ગ્રૈવેયક + ૯ અનુદિશ + ૫ અનુત્તર.
• શક્રેન્દ્ર (સૌધર્મેન્દ્ર) અને ઈશાનેન્દ્ર — તીર્થંકરના જન્મ-કલ્યાણકમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવનારા ઇન્દ્રો.
• લોકાંતિક દેવો — બ્રહ્મલોકના નિવાસી; તીર્થંકરને દીક્ષા માટે વિનંતી કરવા આવે છે.

તીર્થંકરનાં કલ્યાણકોમાં દેવો

તીર્થંકરના પાંચ કલ્યાણકો — ચ્યવન, જન્મ, દીક્ષા, કેવળજ્ઞાન અને નિર્વાણ — દેવો ઉજવે છે. જન્મ સમયે ઇન્દ્રો ભેગા થઈ મેરુ પર્વત પર જન્માભિષેક કરે છે; કેવળજ્ઞાન પછી દેવો સમવસરણ (ઉપદેશ-સભા) ની રચના કરે છે.

શાસનદેવ-દેવી ક્યાં બેસે?

દરેક તીર્થંકરને એક યક્ષ અને એક યક્ષિણી (શાસનદેવ-દેવી) સાથે સાંકળવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે તેમને વ્યંતર નિકાયમાં ગણવામાં આવે છે, પણ કેટલીક દેવીઓ (જેમ કે પદ્માવતી, જે ધરણેન્દ્ર સાથે જોડાયેલી છે) ભવનપતિ સાથે સંકળાયેલી ગણાય છે. આ બાબતે ગ્રંથ અને સંપ્રદાય પ્રમાણે મતભેદ છે.

"૫૨ વીર", "૫૨ મહા" જેવાં નામો લોકપરંપરાનાં જૂથ છે; તે પાંચમો નિકાય નથી. લોકપ્રિય નામો (જેમ કે ઘંટાકર્ણ) નો નિકાય ગ્રંથમાં સ્પષ્ટ ન પણ હોય.

ભક્તિ અંગે સમજ

• વંદન-પૂજનના મુખ્ય અધિકારી તીર્થંકર અને સિદ્ધ ભગવંતો છે; દેવ-દેવી ભગવાન નથી.
• સમ્યક્ત્વી દેવ-દેવી શાસનની રક્ષા કરનાર તરીકે સન્માન પામે છે; તેમની પૂજાના સ્વરૂપ અંગે પરંપરામાં જુદા મત છે.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ સહિત કેટલીક પરંપરાઓ શાસનદેવ-દેવીની પૂજા કરતી નથી. આ પેજનું વર્ણન મુખ્યત્વે મૂર્તિપૂજક (શ્વેતાંબર) પરંપરા મુજબ છે.
• જૈન દૃષ્ટિએ સુખ-દુઃખનું મૂળ પોતાનાં કર્મ છે; દેવ-દેવી નિમિત્ત બની શકે, પણ કર્તા નથી.

આધાર / સ્ત્રોત

આગમ / મૂળ ગ્રંથ
• ઉમાસ્વાતિ — તત્ત્વાર્થસૂત્ર, અધ્યાય ૪ (વિઝડમલાઇબ: વિજય કે. જૈન દ્વારા અનુવાદ/વિવરણ)
• ભગવતી સૂત્ર (વ્યાખ્યાપ્રજ્ઞપ્તિ) — "ઇન્દ્રો" પ્રકરણ (વિઝડમલાઇબ)

સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• નલિની બાલ્બિર — ત્રણ લોક (જૈનપીડિયા લેખ)
• જીવવિચાર પ્રકરણ (જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી, jainqq.org)

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• વિકિપીડિયા — જૈન બ્રહ્માંડ-વિદ્યા (નાનો વધારાનો સંદર્ભ)

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• સ્થાનાંગ સૂત્ર, જીવાભિગમ સૂત્ર, પ્રજ્ઞાપના સૂત્ર (દેવો અંગેના આગમ-વિભાગો)
• પદ્મનાભ એસ. જૈની — જૈન શુદ્ધિ-માર્ગ (ધ જૈના પાથ ઑફ પ્યુરિફિકેશન)

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.