શ્રુતદેવી (સરસ્વતી)

ટૂંકો પરિચય

શ્રુત એટલે તીર્થંકરોએ કહેલું અને ગણધરોએ ગૂંથેલું શાસ્ત્ર-જ્ઞાન. જૈન પરંપરાએ સરસ્વતીને શ્રુતદેવી (શ્રુતદેવતા) તરીકેનું સ્થાન આપ્યું છે — જ્ઞાનની અધિષ્ઠાત્રી દેવી. ભક્તિનું મુખ્ય કેન્દ્ર શ્રુત (આગમ, ગ્રંથ) પ્રત્યેનો વિનય છે.

ઓળખની ઝલક

શ્રુતદેવતા: શાસ્ત્ર જ દેવતા

જૈન પરંપરામાં શ્રુતદેવતાને પ્રતીકરૂપે એવી રીતે પણ વર્ણવાય છે કે બાર અંગ-આગમો તેમના અવયવો છે. પાંચ જ્ઞાન (મતિ, શ્રુત, અવધિ, મન:પર્યવ, કેવળ) માં શ્રુતજ્ઞાનની અધિષ્ઠાત્રી તરીકે તેમને યાદ કરવામાં આવે છે.

સરસ્વતીનો સંબંધ સોળ વિદ્યાદેવીઓ સાથે છે કે નહીં તે અંગે વિદ્વાનોમાં મતભેદ છે: બી.સી. ભટ્ટાચાર્ય તેમને સોળ વિદ્યાદેવીઓના સમૂહમાં ગણે છે, જ્યારે યુ.પી. શાહ તેમને વિદ્યાની દેવી તરીકે અલગ ગણે છે. તેથી અહીં તેમને સોળ વિદ્યાદેવીઓમાં ગણાવી નથી.

મથુરા: તારીખવાળી પ્રતિમા

મથુરા (ઉત્તર પ્રદેશ) નો કંકાલી ટીલો એક પ્રાચીન જૈન સ્થળ છે. ૧૯મી સદીના ખોદકામમાં અહીંથી જૈન સ્તૂપના અવશેષો અને ઘણાં શિલ્પો અને લેખો મળ્યાં. ત્યાંથી મળેલી એક સરસ્વતી પ્રતિમા ઈ.સ. ૧૩૨ની ગણાય છે અને તે લખનૌના રાજ્ય સંગ્રહાલયમાં છે.

આ પ્રતિમાને ભારતની સૌથી જૂની તારીખવાળી સરસ્વતી-પ્રતિમાઓમાં ગણવામાં આવે છે. પ્રતિમાનું મસ્તક નથી; ડાબા હાથમાં પુસ્તક અને જમણા હાથમાં માળા છે.

જૈન ગ્રંથોમાં શ્રુતદેવી

ઉપલબ્ધ અભ્યાસો મુજબ જૈન સાહિત્યમાં શ્રુતદેવીની સ્તુતિના ઉલ્લેખો આ રચનાઓ/આચાર્યો સાથે જોડાયેલા છે:

• વ્યાખ્યાપ્રજ્ઞપ્તિ (ભગવતી સૂત્ર) — શ્રુતદેવતાને નમસ્કાર (પરંપરા મુજબ).
• હરિભદ્રસૂરિ (૮મી સદી) — સંસાર-દાવાનલ સ્તુતિ અને અન્ય રચનાઓમાં શ્રુતદેવીનો ઉલ્લેખ.
• બપ્પભટ્ટિસૂરિ (૮મી–૯મી સદી) — સરસ્વતી-સ્તોત્ર/ચતુર્વિંશતિકા જેવી રચનાઓ.
• મલ્લિષેણ (૧૧મી સદી) — સરસ્વતી-મંત્રકલ્પ.

બપ્પભટ્ટિસૂરિ અને સરસ્વતીની કૃપા

આચાર્ય બપ્પભટ્ટિસૂરિ (૮મી–૯મી સદી) સરસ્વતીની કૃપા સાથે સૌથી વધુ જોડાયેલા જૈન આચાર્યોમાંના એક ગણાય છે. બાળપણનું નામ સૂરપાળ હતું અને ગુરુ સિદ્ધસેનસૂરિ.

પરંપરા મુજબ ગુરુએ તેમને સરસ્વતી મંત્ર આપ્યો, અને તેના જાપથી તેમને દેવી સરસ્વતીની કૃપા મળી. તેમની તર્ક અને વાદ-શક્તિ પ્રસિદ્ધ થઈ અને કન્નૌજના રાજા આમ તેમના અનુયાયી બન્યા એમ કહેવાય છે.

સ્વરૂપ અને ઓળખ

જૈન શ્રુતદેવીનાં મુખ્ય ચિહ્નો પુસ્તક, વીણા, અક્ષમાલા અને કમંડલુ છે. વાહન હંસ કે મોર ગણાય છે. ફક્ત વીણા કે માળા જેવા ચિહ્નથી દેવીને ઓળખી શકાતી નથી, કારણ કે ઘણી દેવીઓ વીણા, માળા કે કમંડલુ ધરાવે છે — તેથી શિલ્પશાસ્ત્રમાં લેખ અને સંદર્ભ અગત્યનાં છે.

જૈન દૃષ્ટિએ શ્રુતની ભક્તિ

જૈન દૃષ્ટિએ સરસ્વતીની ભક્તિનો અર્થ માત્ર "વિદ્યા માંગવી" નથી; તે શ્રુતજ્ઞાન (આગમ, ગ્રંથ) પ્રત્યેનો આદર અને વિનય છે. જ્ઞાનપંચમીએ ગ્રંથ અને પુસ્તકનું પૂજન થાય છે, અને જ્ઞાનના ઉપકરણોની આશાતના ટાળવાની પરંપરા છે.

સ્તોત્રોનાં શબ્દો અહીં મૂક્યા નથી; સ્તોત્ર માટે ગુરુ ભગવંત કે માન્ય પ્રકાશનનો સંદર્ભ લેવો.

સ્તુતિ / સ્તવન (ભક્તિ માટે)

નીચેના પાઠ ભક્તિમાં ગવાતા સ્તવન/સ્તુતિ તરીકે અહીં મૂક્યા છે. પાઠ-ભેદ અને રચયિતા અંગે ગુરુ ભગવંત કે માન્ય પ્રકાશન સાથે ચકાસણી કરવી.

આધાર / સ્ત્રોત

આગમ / મૂળ ગ્રંથ
• વ્યાખ્યાપ્રજ્ઞપ્તિ (ભગવતી સૂત્ર) — આગમ; શ્રુતદેવતાને નમસ્કાર (વિઝડમલાઇબ)

સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• હમ્પા નાગરાજૈયા — સરસ્વતીનો વર્ણપટ: શ્રુતદેવી (હિયરનાઉ૪યુ / જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી)
• દેવી સરસ્વતી (જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી, jainqq.org)
• આચાર્ય બપ્પભટ્ટિસૂરિની કથા (હિયરનાઉ૪યુ)

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• લાઇવ હિસ્ટરી ઇન્ડિયા — કંકાલી ટીલો: મથુરાનું જૈન જોડાણ
• વિકિપીડિયા — બપ્પભટ્ટિસૂરિ (નાનો વધારાનો સંદર્ભ)

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• હમ્પા નાગરાજૈયા — સરસ્વતીનો વર્ણપટ: શ્રુતદેવી
• કેથરિન લુડવિક — સરસ્વતી: જ્ઞાનની નદી-દેવી
• ઉમાકાંત પ્રેમાનંદ શાહ — જૈન રૂપ મંડન

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.