ચક્રેશ્વરી દેવી

ટૂંકો પરિચય

ચક્રેશ્વરી પ્રથમ તીર્થંકર ભગવાન ઋષભદેવની શાસનદેવી (યક્ષિણી) છે. શ્વેતાંબર પરંપરામાં તેમને ચક્રેશ્વરી અને દિગંબર પરંપરામાં અપ્રતિચક્રા પણ કહેવાય છે. તેમનું મુખ્ય ચિહ્ન ચક્ર છે અને વાહન ગરુડ.

તેઓ ચક્રેશ્વરી, અંબિકા અને પદ્માવતી — આ ત્રણ સૌથી વધુ પૂજાતી શાસનદેવીઓમાં ગણાય છે.

ઓળખની ઝલક

હાથની સંખ્યા અને સ્વરૂપ

ચક્રેશ્વરીના સ્વરૂપમાં હાથની સંખ્યા ગ્રંથ અને પરંપરા પ્રમાણે ઘણી જુદી મળે છે — ૨, ૪, ૮, ૧૨ અને તેથી વધુ હાથનાં વર્ણનો મળે છે.

• નિર્વાણકલિકા (૧૧મી સદી) — આઠ હાથ: જમણા ચાર હાથમાં વરદ મુદ્રા, બાણ, ચક્ર અને પાશ; ડાબા ચાર હાથમાં ધનુષ્ય, વજ્ર, ચક્ર અને અંકુશ.
• હેમચંદ્રાચાર્ય (૧૨મી સદી, શ્વેતાંબર) — આઠ હાથ, સુવર્ણ વર્ણ, ગરુડ પર આસન.
• બાર હાથવાળું સ્વરૂપ બંને પરંપરામાં મળે છે, જેમાં અનેક હાથમાં ચક્ર હોય છે.
• દિગંબર ચાર હાથવાળું સ્વરૂપ: ગરુડ પર આસન, બે હાથમાં ચક્ર, એકમાં માતુલિંગ ફળ અને એક હાથમાં વરદ મુદ્રા.

વિદ્યાદેવી અપ્રતિચક્રા

જૈન પરંપરામાં સોળ મહાવિદ્યાદેવીઓનો સમૂહ છે, અને તેમાં એક અપ્રતિચક્રા છે. ચક્રેશ્વરીને અપ્રતિચક્રા સાથે ઓળખવામાં આવે છે. ક્યાંક તેમને વૈષ્ણવી પણ કહેવાય છે, કારણ કે વિષ્ણુનું ચિહ્ન પણ ચક્ર છે.

ભક્તામર સ્તોત્રની કથા

ભક્તામર સ્તોત્ર આચાર્ય માનતુંગે આદિનાથ (ઋષભદેવ) ની સ્તુતિરૂપે રચેલું ૪૮ શ્લોકનું સંસ્કૃત સ્તોત્ર છે. જૈનપીડિયા મુજબ ભક્તામર સાથે જોડાયેલી કથાઓમાં ચક્રેશ્વરી એક દેવી તરીકે આવે છે.

કથા આ રીતે કહેવાય છે: ધારાના રાજા ભોજ વિદ્વાન અને કવિ હતા. તેમણે માનતુંગાચાર્યને રાજસભામાં બોલાવ્યા; આચાર્ય મૌન રહ્યા, એટલે રાજાએ તેમને તાળાં અને સાંકળોથી બંધ કેદમાં પૂર્યા.

કેદમાં આચાર્યે ભક્તામર સ્તોત્રની રચના કરી. કથા મુજબ તાળાં અને સાંકળો ખૂલી ગયાં અને આચાર્ય બહાર આવ્યા. અંતે રાજાએ જૈન ધર્મની શક્તિ સ્વીકારી અને ક્ષમા માગી.

જે વિગતવાર કથા અમને મળી તેમાં છુટકારો સ્તોત્ર અને આદિનાથની ભક્તિને આભારી ગણાયો છે; કેટલીક શ્વેતાંબર પરંપરાની કથાઓમાં ચક્રેશ્વરીની ભૂમિકા જણાવાય છે.

• ભક્તામર સ્તોત્ર શ્વેતાંબર અને દિગંબર બંને પરંપરામાં અત્યંત પ્રચલિત છે.
• સ્તોત્રના શ્લોકો સાથે યંત્ર, મંત્ર-વિધિ અને કથાઓ જોડાયેલી પરંપરા છે.

પ્રાચીન શિલ્પો અને સ્થાનો

• દેવગઢ (મધ્ય પ્રદેશ) — ૯મી સદીના શિલ્પો અને લેખ; અનેક હાથવાળી પ્રતિમાઓ.
• ઈલોરા (મહારાષ્ટ્ર) — ૯મી સદી; ગરુડ પર સવાર પ્રતિમા.
• શત્રુંજય (પાલિતાણા, ગુજરાત) — ચક્રેશ્વરીની દેરી/પ્રતિમા; તીર્થના રક્ષક દેવી તરીકે માન્ય.
• ગિરનાર — વસ્તુપાલ-તેજપાલના મંદિર સાથે સંકળાયેલી પ્રતિમા.

ગ્રંથો અને સ્તોત્રો

• નિર્વાણકલિકા (૧૧મી સદી) — પ્રતિમા-સ્થાપના અને સ્વરૂપની વિગતો.
• ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્ર — હેમચંદ્રાચાર્ય (૧૨મી સદી).
• વિવિધ-તીર્થ-કલ્પ — જિનપ્રભસૂરિ (૧૪મી સદી).
• ચક્રેશ્વરી-સ્તોત્ર/અષ્ટક જેવી મધ્યકાલીન રચનાઓ.

જાણવા જેવી વાતો

• ચક્ર જૈન કલામાં બે સંદર્ભમાં આવે છે: ધર્મચક્ર (તીર્થંકરના ઉપદેશનું પ્રતીક) અને ચક્રવર્તીનું ચક્ર. ચક્રેશ્વરીના હાથનું ચક્ર તેમની ઓળખનું ચિહ્ન છે.
• તેમનો યક્ષ ગોમુખ ગાયના જેવા મુખવાળો વર્ણવાય છે (વધુ જોડીઓ માટે "યક્ષ-યક્ષિણી" પેજ જુઓ).
• શાસનદેવ-દેવીની પૂજા ન કરતી પરંપરાઓ (સ્થાનકવાસી, તેરાપંથ) તેમને પૂજ્ય ગણતી નથી.

સ્તુતિ / સ્તવન (ભક્તિ માટે)

નીચેના પાઠ ભક્તિમાં ગવાતા સ્તવન/સ્તુતિ તરીકે અહીં મૂક્યા છે. પાઠ-ભેદ અને રચયિતા અંગે ગુરુ ભગવંત કે માન્ય પ્રકાશન સાથે ચકાસણી કરવી.

આધાર / સ્ત્રોત

આગમ / મૂળ ગ્રંથ
• નિર્વાણકલિકા; હેમચંદ્રાચાર્ય — ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્ર (સંદર્ભ: જૈનપીડિયા)

સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• નલિની બાલ્બિર — ચક્રેશ્વરી અથવા અપ્રતિચક્રા (જૈનપીડિયા લેખ)
• આચાર્ય માનતુંગની કથા (હિયરનાઉ૪યુ / જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી)

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• ઇન્ડિયાનેટઝોન — ચક્રેશ્વરીનું મૂર્તિશાસ્ત્ર
• વિકિપીડિયા — ચક્રેશ્વરી (નાનો વધારાનો સંદર્ભ)

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• એસ. સેટ્ટર — કર્ણાટકના સાહિત્ય અને કલામાં ચક્રેશ્વરી
• ક્લાઉસ બ્રુન — દેવગઢની જિન-પ્રતિમાઓ
• જ્હોન ઇ. કોર્ટ — મધ્યકાલીન જૈન દેવી-પરંપરાઓ
• જિનપ્રભસૂરિ — વિવિધ-તીર્થ-કલ્પ

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.