અંબિકા દેવી

ટૂંકો પરિચય

અંબિકા બાવીસમા તીર્થંકર ભગવાન નેમિનાથ (અરિષ્ટનેમિ) ની શાસનદેવી (યક્ષિણી) છે. તેમને અંબા, અંબાઈ, કુષ્માંડિની અને આમ્ર-કુષ્માંડિની નામોથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. દિગંબર પરંપરામાં, ખાસ કરીને કર્ણાટકમાં, તેમને મુખ્યત્વે કુષ્માંડિની કહેવાય છે.

ચક્રેશ્વરી, અંબિકા અને પદ્માવતી — આ ત્રણ શાસનદેવીઓ જૈન ભક્તિ-પરંપરામાં સૌથી વધુ પ્રસિદ્ધ ગણાય છે. અંબિકા માતૃત્વ અને બાળકોની રક્ષા સાથે જોડાયેલાં છે. કેટલાક જૈન સમાજ તેમને કુળદેવી તરીકે પણ માને છે.

ઓળખની ઝલક

પૂર્વભવની કથા

જૈન કથા મુજબ અંબિકા પૂર્વભવમાં એક સામાન્ય ગૃહિણી હતી. તેણે બ્રાહ્મણો માટે તૈયાર કરેલું ભોજન એક જૈન મુનિને વહોરાવ્યું, અને તેથી તેના પતિએ તેને બાળકો સાથે ઘરમાંથી કાઢી મૂકી.

જંગલમાં જ્યાં તે બેઠી ત્યાં સૂકું આંબાનું વૃક્ષ ફળોથી લદાઈ ગયું અને સૂકું તળાવ પાણીથી ભરાઈ ગયું. પછી પતિ પસ્તાવો કરતો આવ્યો, પણ તેનો ઇરાદો ખોટો સમજી, ડરીને તેણે બાળકો સાથે કૂવામાં કૂદકો માર્યો (કેટલાક વર્ણનમાં પર્વત પરથી). મૃત્યુ પછી તે નેમિનાથની શાસનદેવી અંબિકા બની.

આ કથાનું પ્રમાણભૂત સ્વરૂપ જિનપ્રભસૂરિના "વિવિધ-તીર્થ-કલ્પ" માંનો "અંબિકાદેવી-કલ્પ" (૧૪મી સદી) ગણાય છે.

સ્વરૂપ (ઇકોનોગ્રાફી)

હેમચંદ્રાચાર્ય (૧૨મી સદી) ના વર્ણન મુજબ અંબિકા સુવર્ણ વર્ણની, સિંહ પર બિરાજમાન છે; જમણા હાથોમાં આંબાનો ગુચ્છ અને પાશ, અને ડાબા હાથોમાં એક બાળક અને અંકુશ.

શિલ્પોમાં ઓળખવાની રીત: એક બાળક ખોળામાં અને બીજું બાજુમાં, અથવા માત્ર એક બાળક; આંબાનું વૃક્ષ અને સિંહ સામાન્ય ચિહ્નો છે. દિગંબર શિલ્પોમાં સામાન્ય રીતે બે હાથ હોય છે.

અંબિકા ક્યારેક અન્ય તીર્થંકરોની શાસનદેવી તરીકે અને બાહુબલી સાથે પણ દર્શાવાય છે.

પ્રાચીન શિલ્પો અને પુરાવા

અંબિકાનાં શિલ્પો ઘણી જગ્યાએ મળે છે, જે તેમની વ્યાપક ભક્તિ દર્શાવે છે. જૈનપીડિયા (નલિની બાલ્બિર) મુજબ જાણીતાં ઉદાહરણો:

• અકોટા કાંસ્યો (વડોદરા, ગુજરાત) — ૬ઠ્ઠી સદીના અંતની ધાતુ-પ્રતિમાઓ.
• ઈલોરા જૈન ગુફાઓ (મહારાષ્ટ્ર) — ૯મી સદી.
• દેવગઢ, ખજુરાહો, ચંદેરી અને વિદિશા (મધ્ય પ્રદેશ) — ૯મી–૧૦મી સદી.
• કુંભારિયા, આબુ અને તારંગા (ગુજરાત/રાજસ્થાન) — ૧૧મી–૧૨મી સદી.
• શ્રવણબેલગોળ (કર્ણાટક) — ચંદ્રગિરિ અને વિંધ્યગિરિ પરના મંદિરો.
• સંગ્રહાલયોમાં (ઉદાહરણ: બ્રિટિશ મ્યુઝિયમ, વિક્ટોરિયા એન્ડ આલ્બર્ટ મ્યુઝિયમ) ૬ઠ્ઠી થી ૧૩મી સદીની પ્રતિમાઓ જોવા મળે છે.

ગિરનાર

અંબિકાની કથા ગિરનાર સાથે જોડાયેલી છે, જે નેમિનાથ ભગવાનનું નિર્વાણ-સ્થળ છે. જિનપ્રભસૂરિએ તેમને ગિરનાર પર નેમિનાથના શાસનદેવી તરીકે વર્ણવ્યાં છે. ગિરનાર પર તેમની ટૂંક/મંદિર આજે પણ ભક્તિનું સ્થાન છે.

દિગંબર પરંપરા: ગોમટેશ્વર અને કુષ્માંડિની

શ્રવણબેલગોળમાં ગોમટેશ્વર (બાહુબલી) ની વિશાળ પ્રતિમાના મહામસ્તકાભિષેક સાથે એક જાણીતી પરંપરાગત કથા કુષ્માંડિની સાથે જોડાયેલી છે. કથા મુજબ ચામુંડરાયના અભિષેકમાં પ્રવાહી પ્રતિમાની નાભિથી નીચે ઊતરતું ન હતું.

ત્યારે કુષ્માંડિની એક વૃદ્ધ સ્ત્રીના રૂપે થોડું દૂધ લઈને આવ્યાં. તે દૂધથી અભિષેક થતાં પ્રવાહી માથાથી પગ સુધી ઊતર્યું. આ કથાને કારણે શ્રવણબેલગોળ પરંપરામાં કુષ્માંડિનીનું સ્થાન છે.

ગ્રંથો અને સ્તોત્રો

• અંબિકાદેવી-કલ્પ — જિનપ્રભસૂરિ (૧૪મી સદી), "વિવિધ-તીર્થ-કલ્પ" માં.
• અંબિકા-સ્તવન (સંસ્કૃત) — વસ્તુપાલ (૧૩મી સદી) — પરંપરા મુજબ.
• અંબિકા-તાડંક/અંબિકા-સ્તુતિ જેવી મધ્યકાલીન રચનાઓ.
• આચારદિનકર (૧૪મી સદી) — સંસ્કાર-વિધિમાં બાળકની રક્ષા માટે અંબિકાનો ઉલ્લેખ.

ભેળસેળ ટાળવા જેવા મુદ્દા

• "અંબિકા" નામ હિંદુ પરંપરામાં પાર્વતીનું વિશેષણ પણ છે. જૈન શાસનદેવી અંબિકા અને અન્ય પરંપરાના અંબાજી શક્તિપીઠ અલગ સંદર્ભો છે, એટલે તેમને એક ગણવા નહીં.
• શાસનદેવી તીર્થંકરના સેવક-સહાયક છે, તીર્થંકર નથી. જૈન દૃષ્ટિએ ભક્તિનું કેન્દ્ર તીર્થંકર અને સિદ્ધ ભગવંતો છે.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ સહિત કેટલીક પરંપરાઓ શાસનદેવ-દેવીની પૂજા કરતી નથી.

સ્તુતિ / સ્તવન (ભક્તિ માટે)

નીચેના પાઠ ભક્તિમાં ગવાતા સ્તવન/સ્તુતિ તરીકે અહીં મૂક્યા છે. પાઠ-ભેદ અને રચયિતા અંગે ગુરુ ભગવંત કે માન્ય પ્રકાશન સાથે ચકાસણી કરવી.

આધાર / સ્ત્રોત

આગમ / મૂળ ગ્રંથ
• જિનપ્રભસૂરિ — વિવિધ-તીર્થ-કલ્પ: અંબિકાદેવી-કલ્પ (મધ્યકાલીન ગ્રંથ; સંદર્ભ: જૈનપીડિયા)
• હેમચંદ્રાચાર્ય — ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્ર (વર્ણનનો સંદર્ભ: જૈનપીડિયા)

સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• નલિની બાલ્બિર — અંબિકા અથવા કુષ્માંડિની (જૈનપીડિયા લેખ)

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• વિકિપીડિયા — અંબિકા (જૈન ધર્મ) (નાનો વધારાનો સંદર્ભ)

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• મારુતિનંદન પ્રસાદ તિવારી — જૈન કલા અને સાહિત્યમાં અંબિકા
• ઉમાકાંત પ્રેમાનંદ શાહ — જૈન રૂપ મંડન (જૈન મૂર્તિશાસ્ત્ર)
• જ્હોન ઇ. કોર્ટ — મધ્યકાલીન જૈન દેવી-પરંપરાઓ
• બી. સી. ભટ્ટાચાર્ય — ધ જૈન આઇકોનોગ્રાફી (જૈન મૂર્તિશાસ્ત્ર)

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.