લક્ષ્મી દેવી (શ્રી દેવી)

ટૂંકો પરિચય

જૈન પરંપરામાં લક્ષ્મી કે શ્રી દેવીનું સ્થાન શાસનદેવી તરીકે નથી. તેઓ મુખ્યત્વે બે સંદર્ભમાં યાદ આવે છે: તીર્થંકરની માતા જે ચૌદ શુભ સ્વપ્નો જુએ છે તેમાંનું એક સ્વપ્ન, અને જૈન ભૂગોળમાં વર્ણવેલી શ્રી, હ્રી, ધૃતિ, કીર્તિ, બુદ્ધિ, લક્ષ્મી નામની દેવીઓ.

દિવાળી અને ધનતેરસ જેવા પર્વોએ જૈનો "લક્ષ્મી-પૂજન" કરે ત્યારે તેનો અર્થ માત્ર ધન નથી; પરંપરા મુજબ ભૌતિક લક્ષ્મી કરતાં કેવળજ્ઞાન-લક્ષ્મી અને શ્રુતજ્ઞાનની લક્ષ્મીની ભાવના મુખ્ય ગણાય છે.

ઓળખની ઝલક

ચૌદ સ્વપ્નમાં લક્ષ્મી

શ્વેતાંબર પરંપરામાં તીર્થંકર કે ચક્રવર્તીની માતા ચૌદ સ્વપ્નો જુએ છે: ગજ (ઐરાવત), વૃષભ, સિંહ, લક્ષ્મી, પુષ્પમાળા, ચંદ્ર, સૂર્ય, ધ્વજ, પૂર્ણ કળશ, પદ્મ સરોવર, સમુદ્ર, દેવ-વિમાન, રત્ન-રાશિ અને નિર્ધૂમ અગ્નિ. દિગંબર પરંપરામાં સ્વપ્નો સોળ ગણાય છે (ધ્વજ ન હોય, માછલીનું જોડું, સિંહાસન અને નાગેન્દ્ર-ભવન વધારે).

લક્ષ્મીનું સ્વપ્ન સંપત્તિ અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક છે. કલ્પસૂત્ર પ્રમાણે આ ચૌદ સ્વપ્નો ભાવિ તીર્થંકર કે ચક્રવર્તીના જન્મના સૂચક છે. ઘણા ચિત્રોમાં લક્ષ્મી કમળ પર બેઠેલાં અને બે હાથી દ્વારા અભિષેક પામતાં બતાવાય છે.

જૈન ભૂગોળમાં શ્રી આદિ દેવીઓ

તત્ત્વાર્થસૂત્ર (અધ્યાય ૩, સૂત્ર ૧૯) મુજબ ભરત-ક્ષેત્રની ઉત્તરે આવેલા પર્વતો પરના સરોવરોમાં શ્રી, હ્રી, ધૃતિ, કીર્તિ, બુદ્ધિ અને લક્ષ્મી નામની દેવીઓ નિવાસ કરે છે. આ વર્ણન જૈન લોક-રચનાનું છે.

દિવાળીમાં લક્ષ્મી-પૂજનનો જૈન ભાવ

જૈન પરંપરા મુજબ દિવાળીનો દિવસ ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણનો છે, અને તે જ રાત્રે ગૌતમ સ્વામીને કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું. તેથી ઘણા જૈનો દિવાળીએ ભૌતિક ધન કરતાં "કેવળજ્ઞાન-લક્ષ્મી" અને "શ્રુતજ્ઞાન-લક્ષ્મી" ની ભાવના કરે છે; ચોપડા-પૂજન અને સરસ્વતી-પૂજન સાથે થાય છે.

જૈન દૃષ્ટિએ ધન પણ કર્મનું ફળ છે; ન્યાયપૂર્વક કમાણી, દાન અને સંતોષ — આ ત્રણ તેની યોગ્ય દિશા ગણાય છે.

ભેળસેળ ટાળવા જેવા મુદ્દા

• હિંદુ પરંપરાની "વિષ્ણુપત્ની મહાલક્ષ્મી" અને જૈન ચૌદ-સ્વપ્નની લક્ષ્મી એક જ સંદર્ભમાં ન ગણવી; જૈન પૂજામાં "વિષ્ણુ" સંબંધી મંત્રો વપરાતા નથી.
• જૈન દૃષ્ટિએ ભક્તિનું કેન્દ્ર તીર્થંકર અને સિદ્ધ ભગવંતો છે; લક્ષ્મી-પૂજન એ જ્ઞાન અને સદ્ગુણની સંપત્તિ માટેની ભાવના તરીકે સમજવું.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ સહિત કેટલીક પરંપરાઓ આ રીતે દેવીઓનું પૂજન કરતી નથી.

સ્તુતિ / સ્તવન (ભક્તિ માટે)

નીચેનો પાઠ ભક્તિમાં ગવાતા સ્તવન તરીકે અહીં મૂક્યો છે. પાઠ-ભેદ અને રચયિતા અંગે ગુરુ ભગવંત કે માન્ય પ્રકાશન સાથે ચકાસણી કરવી.

આધાર / સ્ત્રોત

આગમ / મૂળ ગ્રંથ
• ઉમાસ્વાતિ — તત્ત્વાર્થસૂત્ર, અધ્યાય ૩ (સૂત્ર ૧૯) — જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી

સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• કલ્પસૂત્ર — ચૌદ સ્વપ્નો (એશિયન આર્ટ સંગ્રહ: કલ્પસૂત્ર હસ્તપ્રત-પાનું)
• માતા ત્રિશલાનાં સ્વપ્નો (જૈન ફાઉન્ડેશન લાઇબ્રેરી)

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• એન્સાયક્લોપીડિયા ઑફ જૈનિઝમ (encyclopediaofjainism.com) — મહાલક્ષ્મી માતા સ્તુતિ (સ્તવનનો સ્ત્રોત, સંચાલક મુજબ)
• વિકિપીડિયા — જૈન ધર્મમાં શુભ સ્વપ્નો (નાનો વધારાનો સંદર્ભ)

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• કલ્પસૂત્ર (જેકોબી / વિનયસાગર) — ચૌદ સ્વપ્ન પ્રકરણ
• ઉમાસ્વાતિ — તત્ત્વાર્થસૂત્ર (અધ્યાય ૩)

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.