અષ્ટપ્રકારી પૂજાની વિધિ
જળ, ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, અક્ષત, નૈવેદ્ય, ફળ
આઠ પ્રકારની પૂજા ક્રમ પ્રમાણે કેવી રીતે કરવી: ક્યાં કયું દ્રવ્ય ચઢાવવું, ધૂપ-દીવાની દિશા, સ્વસ્તિક/સિદ્ધશિલા પર અક્ષત-નૈવેદ્ય-ફળ.
ટૂંકો પરિચય
અષ્ટપ્રકારી પૂજા શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક પરંપરાની નિયમિત દ્રવ્ય-પૂજા છે. તેમાં આઠ પ્રકારનાં દ્રવ્યો એક ક્રમે અર્પણ કરાય છે. દિગંબર પૂજામાં પણ "અષ્ટદ્રવ્ય" છે, પણ તેનાં દ્રવ્ય જુદાં છે (તે પેજ જુઓ).
આ પેજ ફક્ત કેવી રીતે કરવું તે બતાવે છે. ક્રમ પરંપરા મુજબ સામાન્ય છે; ગુરુ-પરંપરા પ્રમાણે નાની વિગતો બદલાઈ શકે.
ત્રણ વિભાગ
| અંગ-પૂજા | પ્રતિમાના શરીરને અડીને થતી પૂજા: જળ, ચંદન, પુષ્પ |
|---|---|
| અગ્ર-પૂજા | પ્રતિમા સામે મૂકીને થતી પૂજા: ધૂપ, દીપ, અક્ષત, નૈવેદ્ય, ફળ |
| ભાવ-પૂજા | ચૈત્યવંદન, સ્તવન, ગાયન, નૃત્ય — ભાવપૂર્વક |
આઠ પૂજાનો ક્રમ
- જળ-પૂજા (પ્રક્ષાલ): પ્રથમ જૂનાં ફૂલ-આંગી ઉતારી, પાણી-દૂધના પ્રક્ષાલથી પ્રતિમા સાફ કરી, ત્રણ અંગલૂછણાંથી કોરી કરવી.
- ચંદન-કેસર પૂજા: નવ અંગે તિલક (નવ અંગ પૂજા પેજ જુઓ).
- પુષ્પ-પૂજા: સ્વચ્છ, તાજાં, પોતાના હાથે ચૂંટેલાં કે શુદ્ધ ફૂલો ચઢાવવાં; ફૂલ જમીન પર પડેલાં, સૂંઘેલાં કે તૂટેલાં ન હોવાં.
- ધૂપ-પૂજા: અગરબત્તી/ધૂપ પ્રભુની ડાબી બાજુ ઊભા રહીને કે ત્યાં મૂકીને પ્રગટાવવો (પરંપરા મુજબ), ધૂમ્ર ઊંચે જાય તેમ.
- દીપ-પૂજા: દીવો પ્રભુની જમણી બાજુએ, પ્રતિમાના નાકની ઊંચાઈએ મૂકવો (સ્નાત્ર-પૂજા સ્ત્રોતમાં દીવો જમણી બાજુએ, નાકની ઊંચાઈએ બતાવ્યો છે).
- અક્ષત-પૂજા: પ્રતિમા સામે ચોખાથી સ્વસ્તિક (ચાર ગતિનું પ્રતીક) બનાવવું, તેની ઉપર ત્રણ ઢગલી (જ્ઞાન-દર્શન-ચારિત્ર) અને સૌથી ઉપર અર્ધચંદ્રાકાર સિદ્ધશિલા.
- નૈવેદ્ય-પૂજા: પ્રસાદ/મીઠાઈ સ્વસ્તિક પર કે તેની ઉપરની ઢગલી પર ધરવી.
- ફળ-પૂજા: ફળ સિદ્ધશિલા પર મૂકવું.
સાવધાનીઓ
- ચંદનનું તિલક દરેક અંગ પર એક જ વાર કરવું; વારંવાર ઘસવાથી પ્રતિમાને નુકસાન થઈ શકે.
- ભગવાનને બંને હાથે પકડીને માથે કે કપાળે અડાડવા નહીં.
- પૂજા પતી ગયા પછી બહાર નીકળતાં "આવસ્સહી" કહેવી અને ભગવાનને પીઠ ન કરવી.
પૂજા પછી ભાવ-પૂજા
- ત્રીજી નિસીહી કહીને ચૈત્યવંદન શરૂ કરવું (ચૈત્યવંદન-વિધિ પેજ જુઓ).
- સ્તવન-સ્તુતિ ગાવી, પ્રભુનાં ગુણોનું સ્મરણ કરવું.
- ઘંટ/શંખ/ડાંડિયા જેવાં વાદ્યો મંદિરના નિયમ પ્રમાણે જ વગાડવાં.
સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર
- શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: અષ્ટપ્રકારી પૂજા — જળ, ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, અક્ષત, નૈવેદ્ય, ફળ.
- દિગંબર: "અષ્ટદ્રવ્ય" — શુદ્ધ જળ, ચંદન, ચોખા, પીળા રંગેલા ચોખા (ફૂલને બદલે), નાળિયેર (નૈવેદ્યને બદલે), રંગેલું નાળિયેર (દીવાને બદલે), ધૂપ, અને બદામ-સોપારી-લવિંગ (ફળને બદલે). ફૂલ, દીવો અને ફળ એકેન્દ્રિય જીવોની હિંસા ટાળવા વાપરતા નથી (દિગંબર સ્ત્રોત મુજબ).
- સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: દ્રવ્ય-પૂજા નથી.
વધુ વાંચન
- શ્રાદ્ધ-વિધિ
- અષ્ટપ્રકારી પૂજા — પૂજા-સંગ્રહ
- જિનપૂજા-વિધિ (પ્રચલિત પ્રકાશન)
કૉપિરાઇટ અને ઉપયોગ અંગે નોંધ
આ માહિતી JainKBC.com પર શુદ્ધ ધાર્મિક અને શૈક્ષણિક હેતુથી મૂકવામાં આવી છે. અહીં ઉલ્લેખિત કોઈ પણ પુસ્તક, લેખ કે વેબસાઇટના પોતાના કૉપિરાઇટ હોઈ શકે છે. કોઈને આ સામગ્રી અંગે વાંધો હોય કે પોતાનો કૉપિરાઇટ-દાવો હોય, તો કૃપા કરી પૂરી વિગતો સાથે admin@jainkbc.com પર જણાવશો; તે મુજબ સામગ્રી યોગ્ય રીતે બદલવામાં આવશે.