પાર્શ્વ યક્ષ

ટૂંકો પરિચય

પાર્શ્વ યક્ષ (પાર્શ્વ) શ્વેતાંબર પરંપરા મુજબ ૨૩મા તીર્થંકર ભગવાન પાર્શ્વનાથના શાસનદેવ (યક્ષ) છે; તેમની સાથે શાસનદેવી પદ્માવતી છે. દિગંબર પરંપરામાં આ સ્થાને ધરણેન્દ્ર મનાય છે.

દરેક તીર્થંકર સાથે એક યક્ષ અને એક યક્ષિણી (શાસનદેવ-દેવી) જોડાયેલાં ગણાય છે અને તે તીર્થંકરના શાસન (તીર્થ) ના રક્ષક મનાય છે. પાર્શ્વ યક્ષ આ ચોવીસ યક્ષોમાંના એક છે.

ઓળખની ઝલક

સ્વરૂપ અને પ્રતીકો

શ્વેતાંબર ગ્રંથોમાં પાર્શ્વ યક્ષનું વર્ણન સામાન્ય રીતે આ રીતે મળે છે: હાથી જેવું મુખ, વાહન તરીકે કાચબો, માથા પર નાગફણાનું છત્ર અને ચાર હાથ. હાથમાંનાં આયુધ (જેમ કે બિજોરું, નાગ અને નોળિયો) ગ્રંથ અને શિલ્પ પ્રમાણે જુદાં વર્ણવાય છે.

આ નાગફણા પાર્શ્વનાથ સાથેના સંબંધનું પ્રતીક છે; એ જ કારણે પાર્શ્વનાથ, પાર્શ્વ યક્ષ અને પદ્માવતીની પ્રતિમાઓમાં નાગફણા જોવા મળે છે.

પાર્શ્વ યક્ષ અને ધરણેન્દ્રમાં ભેદ

• શ્વેતાંબર: શાસનદેવ = પાર્શ્વ યક્ષ (વ્યંતર નિકાય, યક્ષ). ધરણેન્દ્ર = ભવનપતિ નાગકુમાર ઇન્દ્ર, જે ઉપસર્ગમાં પાર્શ્વનાથના રક્ષક તરીકે સ્મરાય છે.
• દિગંબર: શાસનદેવ = ધરણેન્દ્ર (વિકિપીડિયા અનુસાર).
• બંને પરંપરામાં પદ્માવતીની પૂજા વ્યાપક છે; તેમનો અલગ પરિચય ઉપર "દેવી" પેજમાં છે.

ભેળસેળ ટાળવા જેવા મુદ્દા

• શાસનદેવ-દેવી તીર્થંકરના શાસનના રક્ષક છે; તેઓ તીર્થંકરના સ્થાને નથી અને વંદનીય તીર્થંકર ગૌણ ન બને.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ સહિત કેટલીક પરંપરાઓ શાસનદેવ-દેવીની પૂજા કરતી નથી.
• દેવ-દેવી સહાયક નિમિત્ત બની શકે, સુખ-દુઃખના કર્તા નથી — જૈન દૃષ્ટિએ ફળ પોતાના કર્મ મુજબ મળે છે.

આધાર / સ્ત્રોત

સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• જૈન રૂપ મંડન (જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી, jainqq.org)

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• વિકિપીડિયા — પદ્માવતી (પાર્શ્વ યક્ષ/ધરણેન્દ્ર માટે; નાનો વધારાનો સંદર્ભ)
• જૈન ધર્મ સરળ ભાષામાં — યક્ષ અને યક્ષિણીઓ (મિશિગન યુનિવર્સિટી)
• ધ તીર્થંકરાસ (જૈનવર્લ્ડ)

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• નિર્વાણકલિકા (પાદલિપ્તસૂરિ) — શાસનદેવ-દેવીનાં વર્ણન
• ઉમાકાંત પ્રેમાનંદ શાહ — માઇનોર જૈન ડેઇટીઝ (જર્નલ ઑફ ધ ઓરિએન્ટલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ૧૯૮૨)

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.