ભોમિયાજી દેવ
શ્રી સમેતશિખરજી તીર્થની તળેટી (મધુવન) ના ભૂમિ-રક્ષક દેવ
ટૂંકો પરિચય
ભોમિયાજી (ભોમિયા દેવ, ભોમિયાજી મહારાજ) શ્રી સમેતશિખરજી (પારસનાથ પર્વત, ઝારખંડ) ની તળેટીમાં, મધુવનમાં આવેલા મંદિરમાં પૂજાતા રક્ષક દેવ છે. "ભોમિયો" શબ્દનો ગુજરાતી અર્થ માર્ગ/ભૂમિનો જાણકાર અને રક્ષક થાય છે; યાત્રિકો પર્વત ચડતાં પહેલાં તેમનું સ્મરણ કરે છે.
સમેતશિખરજી જૈન ધર્મનાં સૌથી પવિત્ર તીર્થોમાંનું એક છે, જ્યાં ચોવીસ તીર્થંકરોમાંથી વીસ તીર્થંકરો મોક્ષ પામ્યા.
ઓળખની ઝલક
| તીર્થ | શ્રી સમેતશિખરજી (મધુવન, તળેટી) — ઝારખંડ |
|---|---|
| મંદિર | મધુવનમાં, પર્વત-આરોહણના પ્રારંભ-સ્થાન પાસે |
| ભૂમિકા | યાત્રા-માર્ગ અને પર્વતના રક્ષક (પરંપરા મુજબ) |
| અર્પણ | લોક-પરંપરા મુજબ તેલ અને સિંદૂર (ચકાસણી બાકી) |
| વિશેષ પર્વ | હોળી દરમિયાન વિશેષ કાર્યક્રમો (લોક-પરંપરા મુજબ) |
સ્ત્રોતોમાં જે નોંધાયું છે
જૈન હેરિટેજ સેન્ટર્સની માહિતી મુજબ મધુવનમાં પર્વતની તળેટીમાં આઠ શ્વેતાંબર જિનાલયો, બે દાદાવાડી અને ભોમિયાજી મહારાજનું મંદિર છે; તે ઉપરાંત દિગંબર વીસપંથી અને તેરાપંથી મંદિરો છે. પર્વતનું આરોહણ ભોમિયાદેવના મંદિરથી થોડે આગળથી શરૂ થાય છે.
ભોમિયાજીનાં ઉદ્ભવ, નામ અને પ્રસંગ અંગે અમે વાંચેલા પ્રમાણભૂત પુસ્તકો/સ્ત્રોતોમાં વિગતવાર લખાણ મળ્યું નથી. એટલે અહીં ફક્ત સ્થળ અને ભૂમિકા અંગેની પુષ્ટિ-યોગ્ય વિગતો મૂકી છે.
લોકકથા (ચકાસણી બાકી)
લોકપરંપરામાં એવી કથા કહેવાય છે કે ભોમિયાજી પૂર્વભવમાં ચંદ્રશેખર નામના શ્રદ્ધાળુ જૈન રાજા હતા, જેમણે મૃત્યુ પહેલાં એક આચાર્યને જૈન સંઘની રક્ષા કરવાનું વચન આપ્યું હતું. દેવગતિના સુખમાં તેઓ વચન ભૂલી ગયા, પરંતુ પછી યાદ આવતાં સમેતશિખરજીના રક્ષક બન્યા.
આ કથા અમને કોઈ પ્રમાણભૂત ગ્રંથમાં મળી નથી, એટલે તેને ઇતિહાસ તરીકે નહીં, પણ લોકકથા તરીકે વાંચવી.
સમેતશિખરજી: જાણવા જેવું
- ચોવીસમાંથી વીસ તીર્થંકરો અહીં મોક્ષ પામ્યા — તેથી તેને "તીર્થરાજ" પણ કહેવાય.
- પર્વતની યાત્રા (વંદના) પગપાળા કરાય છે; તળેટી મધુવન છે.
- મધુવનમાં શ્વેતાંબર અને દિગંબર (વીસપંથી/તેરાપંથી) — બંને પરંપરાનાં મંદિરો છે.
ભેળસેળ ટાળવા જેવા મુદ્દા
- ભોમિયાજી શાસનદેવ નથી; તેઓ ક્ષેત્ર/ભૂમિના રક્ષક તરીકે ભક્તિમાં સ્મરાય છે.
- જૈન દૃષ્ટિએ ભક્તિનું કેન્દ્ર તીર્થંકર અને સિદ્ધ ભગવંતો છે; રક્ષક દેવ સહાયક નિમિત્ત છે.
- સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ સહિત કેટલીક પરંપરાઓ આવી ઉપાસના કરતી નથી.
આધાર / સ્ત્રોત
સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• જૈન પિલગ્રિમેજ (જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી, jainqq.org)
અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• જૈન હેરિટેજ સેન્ટર્સ — સમેતશિખરજી (મધુવન)
• વિકિપીડિયા — શિખરજી (નાનો વધારાનો સંદર્ભ)
વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• શ્રી સમેતશિખરજી તીર્થ — તીર્થ-પેઢી/ટ્રસ્ટનાં પ્રકાશનો
• જૈન પિલગ્રિમેજ (જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી)
વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.
કૉપિરાઇટ અને ઉપયોગ અંગે નોંધ
આ માહિતી JainKBC.com પર શુદ્ધ ધાર્મિક અને શૈક્ષણિક હેતુથી મૂકવામાં આવી છે. અહીં ઉલ્લેખિત કોઈ પણ પુસ્તક, લેખ કે વેબસાઇટના પોતાના કૉપિરાઇટ હોઈ શકે છે. કોઈને આ સામગ્રી અંગે વાંધો હોય કે પોતાનો કૉપિરાઇટ-દાવો હોય, તો કૃપા કરી પૂરી વિગતો સાથે admin@jainkbc.com પર જણાવશો; તે મુજબ સામગ્રી યોગ્ય રીતે બદલવામાં આવશે.