ધરણેન્દ્ર દેવ

ટૂંકો પરિચય

ધરણેન્દ્ર (ધરણ) ભવનપતિ દેવોના નાગકુમાર નિકાયના ઇન્દ્ર છે. જૈન પરંપરા મુજબ ભગવાન પાર્શ્વનાથ (૨૩મા તીર્થંકર) પર ઉપસર્ગ થયો ત્યારે ધરણેન્દ્ર અને પદ્માવતીએ તેમનું રક્ષણ કર્યું.

વિકિપીડિયા અનુસાર દિગંબર પરંપરામાં ધરણેન્દ્ર પાર્શ્વનાથના શાસનદેવ મનાય છે, જ્યારે શ્વેતાંબર પરંપરામાં પાર્શ્વનાથના શાસનદેવ "પાર્શ્વ યક્ષ" છે. આ કારણે બંને પરંપરામાં ધરણેન્દ્રનું સ્થાન થોડું જુદું છે (નીચે વિગતે).

ઓળખની ઝલક

પાર્શ્વનાથ અને ધરણેન્દ્રની કથા

પરંપરા મુજબ પાર્શ્વનાથે અગ્નિકુંડના લાકડામાં બળી રહેલા નાગ-નાગણીના જોડાને બચાવ્યું (તપસ્વી કમઠની તપ-અગ્નિમાં). એ નાગ-જોડું મૃત્યુ પછી ધરણેન્દ્ર અને પદ્માવતી તરીકે જન્મ્યું — એવી કથા છે.

પાછળથી પાર્શ્વનાથ ધ્યાનમાં હતા ત્યારે ઉપસર્ગ કરનાર (કમઠ/મેઘમાલી) સામે ધરણેન્દ્રે કમળ-પીઠ રચી અને માથા પર નાગફણાનું છત્ર ધર્યું; પદ્માવતીએ પણ રક્ષા કરી. આ પ્રસંગના કારણે પાર્શ્વનાથની પ્રતિમાઓ ફણા-છત્રવાળી જોવા મળે છે.

આ કથા શ્વેતાંબર અને દિગંબર — બંને પરંપરામાં થોડા ભેદ સાથે મળે છે. પ્રસંગ પરંપરાગત જીવનચરિત્રનો ભાગ છે, ગ્રંથ પ્રમાણે નામ અને વિગતો થોડાં બદલાય છે.

ભવનપતિ નિકાય અને ધરણેન્દ્ર

જૈન ગ્રંથોમાં દેવોના ચાર નિકાય કહ્યા છે: ભવનપતિ, વ્યંતર, જ્યોતિષ્ક અને વૈમાનિક. ભવનપતિના દસ પ્રકાર છે, જેમાંનો એક નાગકુમાર છે. દરેક પ્રકારના બે ઇન્દ્ર ગણાય છે; નાગકુમારમાં ધરણેન્દ્ર અને ભૂતાનંદ.

ઇન્દ્ર તરીકે ધરણેન્દ્રનું સ્થાન શાસનદેવ કરતાં ઊંચું ગણાય છે; છતાં ભક્તિમાં તેઓ પાર્શ્વનાથના ભક્ત-રક્ષક તરીકે સ્મરાય છે.

બે પરંપરાનો તફાવત

• દિગંબર: ધરણેન્દ્ર પાર્શ્વનાથના શાસનદેવ મનાય છે; પદ્માવતી સાથે તેમની પૂજા અને મંત્ર-તંત્રની ઉપાસના પણ જોવા મળે છે.
• શ્વેતાંબર: શાસનદેવ "પાર્શ્વ યક્ષ" છે; ધરણેન્દ્ર-પદ્માવતી ઉપસર્ગ-નિવારક તરીકે પૂજાય છે અને પદ્માવતીની પૂજા ઘણા શ્વેતાંબર ઘરો અને મંદિરોમાં થાય છે.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ મૂર્તિપૂજા અને આવા દેવ-પૂજનને માનતા નથી; તેઓ પાર્શ્વનાથની કથા માને છે પણ દેવ-પૂજા કરતા નથી.

ભેળસેળ ટાળવા જેવા મુદ્દા

• ધરણેન્દ્ર એ ભવનપતિ નાગકુમાર ઇન્દ્ર છે; "ધરણેન્દ્ર" અને "પાર્શ્વ યક્ષ" એક જ નામ નથી — શ્વેતાંબર ગ્રંથોમાં બંને અલગ ગણાય છે.
• પાર્શ્વનાથ પર દેખાતી ફણા (સાત કે નવ) ધરણેન્દ્રના રક્ષણની પ્રતીક છે; ફણાની સંખ્યા પ્રતિમા પ્રમાણે જુદી હોય છે.
• જૈન દૃષ્ટિએ ભક્તિનું કેન્દ્ર તીર્થંકર છે; દેવ સહાયક નિમિત્ત માત્ર છે, સુખ-દુઃખ પોતાના કર્મ મુજબ.

આધાર / સ્ત્રોત

સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• જૈન રૂપ મંડન (જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી, jainqq.org)
• જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી — પાર્શ્વનાથ સંબંધિત પાનું

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• વિકિપીડિયા — પદ્માવતી (ધરણેન્દ્ર અને પાર્શ્વયક્ષ માટે; નાનો વધારાનો સંદર્ભ)
• કલ્પસૂત્ર હસ્તપ્રત-ચિત્ર (વિક્ટોરિયા એન્ડ આલ્બર્ટ મ્યુઝિયમ)

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• કલ્પસૂત્ર — પાર્શ્વનાથ ચરિત્ર
• ભગવતી સૂત્ર — ભવનપતિ ઇન્દ્રોની યાદી
• ઉમાકાંત પ્રેમાનંદ શાહ — માઇનોર જૈન ડેઇટીઝ (જર્નલ ઑફ ધ ઓરિએન્ટલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ૧૯૮૨)

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.