નાકોડા ભૈરવ

ટૂંકો પરિચય

નાકોડા ભૈરવ પશ્ચિમ રાજસ્થાનના નાકોડાજી (બાડમેર જિલ્લો) શ્વેતાંબર જૈન તીર્થના રક્ષક દેવ છે. શ્વેતાંબરોમાં તેઓ અત્યંત લોકપ્રિય છે અને ચમત્કાર, મનોકામના-પૂર્તિ તથા ભક્તો પર "આવવા" (અવેશ) માટે જાણીતા છે.

જૈનપીડિયા (નૂટ ઑકલંડ) નોંધે છે કે ઘણા જૈનો તેમની લોકપ્રિયતાનો અસ્વીકાર કરે છે અને કહે છે કે તેમનો જૈન ધર્મ સાથે સંબંધ નથી; છતાં ગૃહસ્થ અને સાધુ — બંને આ ઉપાસનામાં જોડાય છે. એટલે આ પેજ તેમને આદર અને સમતોલ સમજ સાથે મૂકે છે.

ઓળખની ઝલક

તીર્થનો ઇતિહાસ (પુસ્તકો/સ્ત્રોતો મુજબ)

નાકોડાજી તીર્થનો ઇતિહાસ બહુ જૂનો ગણાય છે. એક તીર્થ-સ્ત્રોત મુજબ પ્રાચીન સમયે અહીં વીરમપુર અને નાકોરનગર નામનાં નગરો હતાં, જે વીરસેન અને નાકોરસેન નામના બે ભાઈઓએ વસાવ્યાં; બંનેનાં જિનાલયોની પ્રતિષ્ઠા આર્ય સ્થૂલિભદ્રસ્વામીએ કરી હોવાનું કહેવાય છે.

તીર્થના સ્ત્રોતો મુજબ ૧૩મી સદીમાં આક્રમણ (આલમશાહ) ને લીધે જિનપ્રતિમાઓ બચાવવા કાલિદ્રહ ગામમાં સંતાડવામાં આવી હતી. ૧૫મી સદીમાં ફરી મંદિર-નિર્માણ થયું અને પાર્શ્વનાથની મૂળનાયક તરીકે પ્રતિષ્ઠા થઈ; સાલ જુદા સ્ત્રોતોમાં ૧૪૨૯ અને ૧૪૫૫ જેવી જુદી મળે છે.

જૈનપીડિયા મુજબ ૧૪૫૫માં નાકોડા પાર્શ્વનાથની પ્રતિમા ફરી પ્રાપ્ત થઈ: એક શ્રાવકને સ્વપ્નમાં ભૈરવે પ્રતિમાનું છુપાયેલું સ્થાન બતાવ્યું. ખરતરગચ્છના કીર્તિરત્નસૂરિએ પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરી. પ્રતિમા-યાત્રા વખતે લોકોને ભૈરવ નાચતા બાળક રૂપે દેખાયા અને સરઘસ નાકોડામાં જ અટકી ગયું — એવી કથા છે. કીર્તિરત્નસૂરિએ મંદિરના પ્રવેશદ્વાર પાસે ભૈરવનો પિંડ (અમૂર્ત સ્વરૂપ) સ્થાપ્યો.

પછી તીર્થ ઉજ્જડ થયું. ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં તપાગચ્છનાં સાધ્વી સુંદરશ્રીએ તેનો જીર્ણોદ્ધાર કર્યો, ભંડોળ એકઠું કર્યું અને ઉપાસનાને ફેલાવી; તેમને "તીર્થોદ્ધારિકા" બિરુદ મળ્યું. તીર્થનું સંચાલક ટ્રસ્ટ ૧૯૨૪માં સ્થપાયું.

ભૈરવ કોણ? — વિદ્વાનોની સમજ

"ભૈરવ" શબ્દ સંસ્કૃત મૂળ "ભી" (ભય) પરથી છે, અને દક્ષિણ એશિયામાં તે દેવ-પ્રકારનું સામાન્ય નામ છે. જૈનપીડિયા મુજબ નાકોડા ભૈરવ સંભવતઃ જૈન પરંપરામાં સમાવાયા પહેલાં સ્થાનિક ગામ-દેવતા હોઈ શકે — જેમ રાજસ્થાનના બીજા ભૈરવો છે.

ઘણી વાર તેમને રક્ષક દેવ (રક્ષકદેવ/અધિષ્ઠાયક દેવ) કહેવાય છે, પણ તેઓ ગૃહસ્થ જૈન શ્રાવક (લે-ફોલોઅર) તરીકે પણ સમજાય છે. "સાત ક્ષેત્ર" ના દાનના નિયમ મુજબ તેમને અપાતું દાન એક ગૃહસ્થ શ્રાવકને અપાતું દાન ગણાય, પ્રતિમાને નહીં.

તેઓ પાર્શ્વનાથના મંદિરમાં ગૌણ સ્થાને છે; કારણ કે તેઓ જન્મ-મરણમાં બંધાયેલા દેવ છે, તેઓ સંસારી બાબતોમાં સહાય કરી શકે, જ્યારે મુક્ત તીર્થંકર ભગવંત ન કરે — એવી સમજ છે.

સ્વરૂપ (ઇકોનોગ્રાફી)

વર્તમાન પ્રતિમા ૧૯૩૪માં જૈન સાધુઓની સૂચના મુજબ બની, જ્યારે સ્વપ્ન અને દર્શનોમાં તેમનું સાચું સ્વરૂપ પ્રગટ થયું એમ કહેવાય છે. તપાગચ્છના હિમાચલસૂરિએ મંદિરમાં પાર્શ્વનાથની બાજુમાં આ ત્રિપરિમાણી અર્ધ-પ્રતિમા સ્થાપી; તે અગાઉની માનવ-રૂપ વિનાની પ્રતિમાની જગ્યાએ આવી.

સ્વરૂપ: લાલ રંગનું મુખ, મૂછો અને ચાર હાથ — નીચલા જમણા હાથમાં કપાલ, નીચલા ડાબા હાથમાં ડમરુ, ઉપલા જમણા હાથમાં ખડ્ગ અને ઉપલા ડાબા હાથમાં ત્રિશૂળ. ત્રિશૂળ અને કેટલાંક સ્તોત્રો/યંત્રોનાં ચિહ્નો ભૈરવ-શિવ સાથેના જોડાણ તરફ ઇશારો કરે છે (જૈનપીડિયા મુજબ).

તેમની પ્રતિકૃતિઓ ભારતમાં અને વિદેશમાં અનેક સ્થળોએ છે — જેમ કે જયપુર (પ્રાકૃત ભારતી), ઇન્દોર, મુંબઈ અને મિલપિટાસ (કેલિફોર્નિયા).

પૂજા-પદ્ધતિ અને નિયમો

• ક્રમ: પહેલાં નાકોડા પાર્શ્વનાથનાં દર્શન-પૂજા, પછી ભૈરવની. સવાર-સાંજ પૂજા અને આરતી થાય છે, અને ભૈરવની પૂજા હંમેશાં પાર્શ્વની પૂજા પછી.
• ભૈરવની પૂજા વખતે પૂજારી નજીકની પાર્શ્વપ્રતિમા સામે પડદો કરે છે, જેથી પાર્શ્વનાથની આશાતના ન થાય. આ જૈન પૂજામાં વિરલ પ્રથા છે.
• પાર્શ્વની પૂજામાં પ્રક્ષાલ, કેસર, ધૂપ, અત્તર, પુષ્પ અને આરતી હોય છે; ભૈરવની પૂજામાં ફક્ત અત્તર, પુષ્પ અને આરતી. આરતીની બોલી (હરાજી) સૌથી ઊંચી હોય છે.
• પૂજારી હિંદુ હોય છે અને કેટલાક ભાગોની બોલી બોલાય છે. હિંદુ અને જૈન બંને ભક્તો આવે છે.
• પ્રસાદ: અર્પણ કરેલી મીઠાઈનો અમુક ભાગ પરિસરમાં જ પ્રસાદરૂપે ખવાય છે. પ્રસાદ તીર્થ-બહાર લઈ જવો અશુભ મનાય છે.
• રવિવાર અને સાંજની આરતી ખાસ શુભ મનાય છે; વિશેષ પ્રસંગે ભજન-સંધ્યાઓ થાય છે.
• મનોકામના પૂર્ણ થયા પછી વચન આપેલી રકમ આપવાની પ્રથા છે; ઘણા જૈન વેપારીઓ તેમને "ભાગીદાર" ગણી વાર્ષિક આવકનો ટકો દાન કરે છે (જૈનપીડિયા).
• સ્ત્રીઓ માટે કોઈ ખાસ નિયમ અમે વાંચેલા સ્ત્રોતોમાં મળ્યો નથી; મંદિર-ટ્રસ્ટના નિયમ પ્રમાણે ચાલવું.

અવેશ (પઝેશન) અને મેળો

જૈનપીડિયા મુજબ રવિવારની સાંજની આરતી વખતે ભક્તો પર અવેશ આવવાના બનાવો વધુ નોંધાય છે; અવેશિત ભક્તો આરોગ્ય કે ભાવિ અંગેના પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે. પાર્શ્વનાથ જન્મ-કલ્યાણક (પોષ દશમી) આસપાસ યોજાતા વાર્ષિક મેળામાં આવું સૌથી વધુ બને છે; તે મેળામાં બધા જૈન સંપ્રદાયો જોડાય છે.

ભેળસેળ ટાળવા જેવા મુદ્દા

• નાકોડાજીના મુખ્ય દેવ ભગવાન પાર્શ્વનાથ છે; ભૈરવ ગૌણ રક્ષક દેવ છે.
• જૈન દૃષ્ટિએ ભક્તિનું કેન્દ્ર તીર્થંકર ભગવંતો છે; ભૈરવ સહાયક નિમિત્ત છે.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ સહિત કેટલીક પરંપરાઓ આ પ્રકારની ઉપાસના કરતી નથી.
• હિંદુ પરંપરાના ભૈરવ (શિવ-સ્વરૂપ) અને નાકોડા ભૈરવનો સંદર્ભ અલગ છે, છતાં વિદ્વાનો બંને વચ્ચે ઐતિહાસિક જોડાણની શક્યતા નોંધે છે.

આધાર / સ્ત્રોત

સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• નૂટ ઑકલંડ — નાકોડા ભૈરવ (જૈનપીડિયા લેખ)
• ૧૦૮ જૈન તીર્થ દર્શનાવલી (જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી)

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• હિયરનાઉ૪યુ / જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી — નાકોડા પાર્શ્વનાથ મંદિર
• વિકિપીડિયા — નાકોડાજી (નાનો વધારાનો સંદર્ભ)

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• ચંપાલાલ સાલેચા — શ્રી નાકોડા પાર્શ્વનાથ તીર્થ ઇતિહાસ
• ભૂરચંદ જૈન — નાકોડા તીર્થ પર બે ગ્રંથો
• લૉરન્સ એ. બાબ — ઍબ્સન્ટ લૉર્ડ
• જ્હોન ઇ. કોર્ટ — જૈન્સ ઇન ધ વર્લ્ડ
• નૂટ ઑકલંડ — નાકોડા ભૈરવ પર સંશોધન-લેખો

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.