માણિભદ્ર વીર

ટૂંકો પરિચય

માણિભદ્ર વીર (માણિભદ્ર દેવ) મુખ્યત્વે શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક પરંપરામાં, ખાસ કરીને તપાગચ્છના અનુયાયીઓમાં, ગુજરાતમાં સૌથી વધુ પૂજાતા રક્ષક (વીર) દેવ છે. જૈન ગ્રંથો અને વિદ્વાનો તેમને "વીર" ગણાય એવા રક્ષક દેવ તરીકે વર્ણવે છે, જે શાસનદેવ-દેવીઓ (યક્ષ-યક્ષિણી) થી અલગ ગણાય છે.

પરંપરા મુજબ તેઓ પૂર્વભવમાં ઉજ્જૈનના માણેકશા નામના શ્રદ્ધાળુ જૈન શ્રાવક હતા. ભક્તો તેમને પ્રવાસમાં રક્ષણ, વેપારમાં સફળતા, લીધેલી માનતા પૂર્ણ થવી અને વિઘ્ન-નિવારણ માટે યાદ કરે છે.

જૈન પરંપરા મુજબ વંદન-પૂજનના મુખ્ય અધિકારી તીર્થંકર અને સિદ્ધ ભગવંતો છે; વીર દેવ અરિહંત-ભક્તિ પછી ગૌણ સ્થાને રહે છે.

ઓળખની ઝલક

પૂર્વભવની કથા: માણેકશા

કથા મુજબ માણેકશા ઉજ્જૈનના શ્રીમંત અને શ્રદ્ધાળુ જૈન શ્રાવક હતા. તેઓ સમકિતમૂળ વ્રતનું પાલન કરતા અને આચાર્ય હેમવિમલસૂરિના શિષ્ય હતા. ગુરુના ઉપદેશથી પ્રેરાઈને તેમણે શત્રુંજય મહાતીર્થની નવ્વાણું યાત્રા (નવ્વાણુ-યાત્રા) નો સંકલ્પ કર્યો.

યાત્રા દરમિયાન સતત નવકાર મંત્રનો જાપ ચાલતો હતો. માર્ગમાં લૂંટારાઓએ યાત્રાળુઓ પર હુમલો કર્યો. સાથી યાત્રિકો અને ગાયોની રક્ષા કરતાં માણેકશાએ વીરતાથી પ્રાણ ગુમાવ્યા — એવી પરંપરા છે. અડગ શ્રદ્ધા અને બલિદાનના ફળરૂપે તેઓ દેવગતિમાં ક્ષેત્રપાળ (રક્ષક દેવ) માણિભદ્ર બન્યા.

કેટલીક કથાઓમાં એમ પણ કહેવાય છે કે માણેકશા અનેક વાદ્યો વગાડવામાં નિપુણ હતા. વિગતો — સ્થળ, નામ અને પ્રસંગ — ગ્રંથ અને પરંપરા પ્રમાણે થોડા જુદા મળે છે.

ત્રણ સ્થાનો: ધડ, કમર અને મસ્તક

પરંપરા મુજબ લૂંટારાઓ સાથેના યુદ્ધમાં માણિભદ્રનું શરીર ત્રણ ભાગમાં વિભાજિત થયું અને ત્રણ જુદા સ્થળે પૂજાય છે. આ કારણે માણિભદ્ર વીરનાં ત્રણ મુખ્ય સ્થાનો ગણાય છે. દરેક સ્થાનની કથા અને મહત્ત્વ નીચેનાં ત્રણ વિભાગોમાં, તે-તે સ્થાનના ચિત્ર સાથે આપ્યાં છે:

• આગલોડ (મહેસાણા જિલ્લો, ગુજરાત) — ધડ; મુખ્ય તીર્થ ગણાય છે.
• મગરવાડા (બનાસકાંઠા જિલ્લો, ગુજરાત) — કમરથી નીચેનો ભાગ (પરંપરાગત કથા મુજબ).
• ઉજ્જૈન (મધ્ય પ્રદેશ) — મસ્તક; પૂર્વભવનું જન્મસ્થાન ગણાય છે.
• ભક્તો માને છે કે એક જ દિવસમાં સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધીમાં ત્રણેય સ્થાનોનાં દર્શન કરવાં ખૂબ પુણ્યદાયી છે; તેનાથી રક્ષણ અને સમૃદ્ધિ મળે છે (પરંપરાગત માન્યતા).

૧. આગલોડ — ધડ: પ્રગટ-દિન અને ઇતિહાસ

આગલોડ (પ્રાચીન નામ અગસ્ત્યપુરી મનાય છે) શ્રી માણિભદ્રવીરનું સૌથી પ્રસિદ્ધ શ્વેતાંબર તીર્થ છે. સ્થાનિક માન્યતા મુજબ વનવાસ દરમિયાન ભગવાન રામે અહીંની ભૂમિની મુલાકાત લીધી હતી.

તીર્થના ઇતિહાસ મુજબ આચાર્ય શાંતિસોમસૂરિજીએ ૧૨૧ દિવસની તપશ્ચર્યા કરી. ઈ.સ. ૧૬૭૭ (વિક્રમ સંવત ૧૭૩૩) ની વસંત પંચમીના દિવસે માણિભદ્રવીરે દર્શન આપી તીર્થ-સ્થાપનાની પ્રેરણા આપી — એવું માનવામાં આવે છે. ગામ બહારની ટેકરી પર શરૂઆતમાં માટીના ટેકરારૂપે ધડનું સ્થાપન થયું; પછી વિધિવત્ પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી.

આજે અહીં મુખ્ય જિનાલય ભગવાન વાસુપૂજ્ય સ્વામી (બારમા તીર્થંકર) નું છે: મારુ-ગુર્જર શૈલી, લગભગ ૧૩૦ ફૂટ લાંબું, ૮૨ ફૂટ પહોળું અને આશરે ૫૩ ફૂટ ઊંચું શિખર; ગર્ભગૃહમાં લગભગ ૧૫૧ સેમી ઊંચી, એક જ શિલામાંથી કંડારેલી શ્વેત આરસની પદ્માસન પ્રતિમા; ભોંયરામાં અતિ પ્રાચીન આદિનાથ ભગવાન. અહીં ગૌતમસ્વામી અને પદ્માવતી, સરસ્વતી, મહાલક્ષ્મીની દેરીઓ પણ છે.

માણિભદ્રવીરની દેરી મુખ્ય મંદિરની બાજુમાં જ છે, જેના દ્વારે દ્વારપાલ છે. સોનેરી ગોખલામાં ચાંદીનો મુગટ ધારણ કરેલી પ્રતિમા બિરાજમાન છે. તીર્થમાં દરરોજ નવી ધ્વજા ચડાવવામાં આવે છે. ધર્મશાળા અને ભોજનશાળાની સુવિધા છે.

૨. મગરવાડા — કમરથી નીચેનો ભાગ

મગરવાડા ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલું માણિભદ્ર વીરનું બીજું મુખ્ય સ્થાન છે. અહીંનું જિનાલય "શ્રી માણિભદ્રવીર જિનાલય" તરીકે ઓળખાય છે અને વીરના ઉપાસકો માટે ખાસ યાત્રા-સ્થળ ગણાય છે.

પરંપરાગત કથા મુજબ લૂંટારાઓ સાથેના યુદ્ધમાં વીરનું શરીર ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયું: ધડ આગલોડમાં, મસ્તક ઉજ્જૈનમાં અને કમરથી નીચેનો ભાગ મગરવાડામાં સ્થાપિત થયો. તેથી અહીં પિંડી/ચરણ-ભાગની પૂજા થાય છે — એવું ભક્તો કહે છે.

ત્રણે સ્થાનોની યાત્રા કરનાર ભક્તો માટે મગરવાડા વચ્ચેનું સ્થાન છે અને "ત્રિસ્થાન દર્શન" માં તેનો સમાવેશ થાય છે.

૩. ઉજ્જૈન — મસ્તક અને પૂર્વભવનું સ્થાન

ઉજ્જૈન (પ્રાચીન અવંતી/ઉજ્જયિની, મધ્ય પ્રદેશ) જૈન પરંપરામાં અતિ પ્રાચીન નગર છે, જ્યાં અવંતિ પાર્શ્વનાથ તીર્થ છે અને કલ્યાણ મંદિર સ્તોત્રની પરંપરાગત કથા જોડાયેલી છે. માણિભદ્ર વીરની પૂર્વભવ-કથા પણ ઉજ્જૈન સાથે જોડાયેલી છે: કથા મુજબ તેઓ ત્યાંના શ્રદ્ધાળુ શ્રાવક માણેકશા હતા.

ત્રણ સ્થાનોની પરંપરા મુજબ માણિભદ્રનું મસ્તક ઉજ્જૈનમાં પૂજાય છે. એટલે આ સ્થાન "જન્મભૂમિ" અને "મસ્તક-સ્થાન" — બંને રીતે મહત્ત્વનું ગણાય છે.

ત્રિસ્થાન-યાત્રામાં ઉજ્જૈન સૌથી દૂર હોવાથી ભક્તો પોતાની સગવડ મુજબ આયોજન કરે છે.

સ્વરૂપ (ઇકોનોગ્રાફી)

માણિભદ્ર વીરના સ્વરૂપ અંગે એકમાત્ર નિયત શાસ્ત્રીય વર્ણન નથી. તેઓ ક્યારેક માનવ-રૂપે, ક્યારેક પિંડ/પ્રતીક રૂપે પૂજાય છે. માનવ-રૂપે તેમને હાથી (ઐરાવત જેવો) પર આરૂઢ વીર તરીકે દર્શાવાય છે.

આગલોડની પ્રતિમાનું વર્ણન તીર્થ-સ્ત્રોતમાં વરાહ-જેવું મુખ અને સફેદ હાથી "ઐરાવત" પર આસન એમ આપેલું છે; બીજા સ્થાનોએ સ્વરૂપ જુદું દેખાઈ શકે છે. ઘણી પ્રતિમાઓમાં છ હાથ દર્શાવાય છે, પરંતુ હાથ અને આયુધ ગ્રંથ/મંદિર પ્રમાણે જુદાં હોય છે.

પૂજા, પ્રસાદ અને વિશેષ દિવસો

• સુખડી (ઘી, ગોળ અને ઘઉંના લોટની મીઠાઈ) મુખ્ય પ્રસાદ છે. સ્થાનિક નિયમ મુજબ સુખડીનો પ્રસાદ મંદિર-પરિસરમાં જ ગ્રહણ કરવો; પરિસર બહાર લઈ જવો નહીં.
• શ્રીફળ અને સુખડી અર્પણ કરવાની તથા યંત્ર-પૂજા અને સ્તોત્ર-પઠનની પ્રથા છે.
• વસંત પંચમી (મહા સુદ ૫) — આગલોડમાં મુખ્ય દિવસ: ૭૦-ભેદી પૂજા, હોમ-હવન અને વિશેષ વિધિઓ.
• રવિવાર અને ગુરુવારે આગલોડમાં સૌથી વધારે ભીડ રહે છે; ૫, ૮, ૧૪ તિથિ અને દિવાળી પણ ઉત્સાહથી ઉજવાય છે.
• ક્યારેક સંઘો દ્વારા માણિભદ્ર-યંત્રોનાં મોટા પૂજન/હવન અને નવકાર-લેખનનાં આયોજનો થાય છે (જેમ કે ૨૦૧૨માં અમદાવાદમાં).

વર્ગીકરણ અને ભેળસેળ ટાળવા જેવા મુદ્દા

• જૈન ગ્રંથોમાં વ્યંતર નિકાયના યક્ષોના ઇન્દ્રોમાં "પૂર્ણભદ્ર અને માણિભદ્ર" નામ મળે છે. ભક્તિમાં "યક્ષરાજ માણિભદ્ર" કહેવાય છે, પરંતુ વીર માણિભદ્રનો નિકાય ગ્રંથ મુજબ સ્પષ્ટ નથી; એટલે બંનેને એક ગણવા કે નહીં તે અંગે ગુરુ ભગવંતનું માર્ગદર્શન લેવું.
• જૈન માણિભદ્ર હિંદુ પરંપરાના કુબેરના સહચર યક્ષ "માણિભદ્ર" થી અલગ ગણાય છે.
• "૫૨ વીર" એ પરંપરાનું જૂથ છે, પાંચમો નિકાય નથી; આ જૂથની યાદી પ્રમાણભૂત એક નથી.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ સહિત કેટલીક પરંપરાઓ વીર/શાસનદેવની પૂજા કરતી નથી; આ પેજ મુખ્યત્વે શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક પરંપરા મુજબ છે.
• દેવ-દેવી સહાયક નિમિત્ત બની શકે, સુખ-દુઃખના કર્તા નથી — જૈન દૃષ્ટિએ ફળ પોતાના કર્મ મુજબ મળે છે.

મુલાકાત માટે માહિતી

• આગલોડ: વિજાપુરથી આશરે ૧૩ કિમી; વિજાપુરથી GSRTC બસ; ધર્મશાળા અને શુદ્ધ શાકાહારી ભોજનશાળા.
• મગરવાડા: બનાસકાંઠા જિલ્લામાં, શ્રી માણિભદ્રવીર જિનાલય.
• ઉજ્જૈન: મધ્ય પ્રદેશ; ત્રણે સ્થાનનાં દર્શન એક દિવસમાં કરવાનું આયોજન કરતા પહેલાં સમય-અંતર અને મંદિરનાં સમય ચકાસવા.
• મંદિરના પોતાના નિયમો (સમય, પ્રસાદ, વિધિ) હોય છે; પ્રવાસ પહેલાં ટ્રસ્ટ સાથે ચકાસવું.

આધાર / સ્ત્રોત

સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• શૈલેશ શાહ — જૈન હેરિટેજ એન્ડ બિયોન્ડ (ઓશવાળ એસોસિએશન, યુ.કે.)

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• શ્રી માણિભદ્રવીર જૈન તીર્થ, આગલોડ — તીર્થ-પરિચય (જૈન હેરિટેજ સેન્ટર્સ / પિલગ્રિમડેટા)
• જૈન હેરિટેજ સેન્ટર્સ — આગલોડ
• હિયરનાઉ૪યુ / જૈન ઇ-લાઇબ્રેરી — આગલોડ જૈન તીર્થ
• અવંતિ પાર્શ્વનાથ તીર્થ, ઉજ્જૈન (જૈન ટ્રેઝર્સ યુ.કે.) — ઉજ્જૈનની પૃષ્ઠભૂમિ માટે
• વિકિપીડિયા — માણિભદ્ર વીર (નાનો વધારાનો સંદર્ભ; તેમાં ટાંકેલા સંદર્ભો નીચે "વધુ વાંચન" માં)

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• એન. બી. દેવલુક — યક્ષરાજ શ્રી માણિભદ્રદેવ (૧૯૯૭)
• ઉમાકાંત પ્રેમાનંદ શાહ — માઇનોર જૈન ડેઇટીઝ (જર્નલ ઑફ ધ ઓરિએન્ટલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ૧૯૮૨)
• ૧૦૮ પાર્શ્વનાથ તીર્થ સંપુટ, ભાગ ૩ (જૈન સાહિત્ય પ્રકાશન, અમદાવાદ)
• જ્હોન ઇ. કોર્ટ — વર્શિપ ઑફ બેલ-ઇયર્સ ધ ગ્રેટ હીરો (તંત્ર ઇન પ્રૅક્ટિસ, ૨૦૦૦)

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.