ઘંટાકર્ણ મહાવીર

ટૂંકો પરિચય

ઘંટાકર્ણ મહાવીર (ઘંટાકર્ણ વીર) શ્વેતાંબર પરંપરાના ૫૨ વીરોમાંના એક રક્ષક દેવ છે. "મહાવીર" શબ્દનો અર્થ અહીં "મહાન વીર" છે, એટલે તેમને ૨૪મા તીર્થંકર ભગવાન મહાવીર સ્વામી સાથે ભેળવવા નહીં.

તેઓ મુખ્યત્વે તપાગચ્છ પરંપરા સાથે જોડાયેલા ગણાય છે, અને જૈન તંત્ર-પરંપરાનો ભાગ છે. દિગંબર જૈનોમાં તેઓ જાણીતા નથી. મહુડી (ગાંધીનગર જિલ્લો, ગુજરાત) તેમનું સૌથી પ્રસિદ્ધ તીર્થ છે.

ઓળખની ઝલક

પૂર્વભવની કથા: રાજા તુંગભદ્ર

પરંપરા મુજબ ઘંટાકર્ણ પૂર્વભવમાં તુંગભદ્ર (અથવા મહાબલ) નામના ક્ષત્રિય રાજા હતા. તેઓ પોતાની પ્રજાના રક્ષક અને ધર્મપ્રેમી હતા. શ્રી પર્વત (શ્રીપર્વત) તરફ જતા યાત્રિકોને લૂંટારાઓથી બચાવતાં ધનુષ-બાણથી લડી તેમણે પ્રાણ ગુમાવ્યા — એવી કથા છે. તેમના આ બલિદાનથી તેઓ દેવગતિમાં ઘંટાકર્ણ નામના રક્ષક વીર બન્યા.

કથા મુજબ તેમણે ધાર્મિક જનો, જ્ઞાતિજનો, સદાચારી સ્ત્રીઓ અને કુમારિકાઓનું લૂંટારાઓથી રક્ષણ કર્યું હતું; એટલે તેઓ શ્રદ્ધાળુઓની સહાય કરનાર તરીકે પૂજાય છે.

મૂળ ગ્રંથ: ઘંટાકર્ણ મંત્ર-સ્તોત્ર

વિદ્વાન જ્હોન કોર્ટ મુજબ "ઘંટાકર્ણ-મંત્રસ્તોત્ર" ૭૧ શ્લોકનો સંસ્કૃત ગ્રંથ છે, જેની રચના ૧૬મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં વિમલચંદ્ર નામના તપાગચ્છના સાધુએ કરી (તેઓ તપાગચ્છના હીરવિજયસૂરિના પરંપરાગત શિષ્ય-પરંપરામાં હતા). આ ગ્રંથ મંત્ર અને સ્તોત્ર — બંને તરીકે વપરાય છે.

તે જ ગ્રંથમાં (શ્લોક ૬૭) એવી નોંધ છે કે હરિભદ્રસૂરિના સમયથી તેમની ઉપાસના ચાલી આવે છે; અને વિમલચંદ્રના "ઘંટાકર્ણ-કલ્પ" માં તેમને "વીર" અને "ક્ષેત્રપાળ" બંને કહ્યા છે. વિમલચંદ્ર ઉપરાંત અન્ય ઘંટાકર્ણ-મંત્રો પણ છે; સરાભાઈ નવાબે હસ્તપ્રતોમાંથી "ઘંટાકર્ણ-કલ્પાદિ-સંગ્રહ" સંકલિત કર્યો છે.

આચાર્ય બુદ્ધિસાગરસૂરિ અને મહુડી

આધુનિક ઘંટાકર્ણ-પૂજાનો ઇતિહાસ આચાર્ય બુદ્ધિસાગરસૂરિ (૧૮૭૪–૧૯૨૫) સાથે જોડાયેલો છે. કથા મુજબ તેમને ધ્યાન દરમિયાન ઘંટાકર્ણ વીરનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ થયો અને તેમની પ્રેરણાથી મહુડીમાં ઘંટાકર્ણની પ્રતિમાની સ્થાપના થઈ. મહુડી તીર્થના સ્રોતો આ સ્થાપનાનું વર્ષ ઈ.સ. ૧૯૨૩ (વિક્રમ સંવત ૧૯૮૦) જણાવે છે.

આ પહેલાં ઘંટાકર્ણની ઉપાસના મુખ્યત્વે યંત્ર અને અમૂર્ત સ્વરૂપમાં થતી; માનવાકાર પ્રતિમા બુદ્ધિસાગરસૂરિની સ્થાપના પછી પ્રચલિત થઈ — એવું જ્હોન કોર્ટ નોંધે છે. કોર્ટ આ ઉપાસનાને "ખાનગી પરંપરામાંથી ભક્તિમય જાહેર પરંપરા" તરીકે વર્ણવે છે.

પ્રતિમા સાબરમતી નદીની શિલામાંથી કંડારેલી હોવાનું મંદિરના સ્ત્રોતો જણાવે છે. જયસિંહસૂરિ, સરાભાઈ નવાબ અને અન્ય શ્વેતાંબર મહાનુભાવોએ આ ઉપાસના ફેલાવી.

મહુડી તીર્થ: એક નજરે

• મહુડી (મહુડી જૈન તીર્થ), માણસા તાલુકો, ગાંધીનગર જિલ્લો, ગુજરાત; નજીકનું રેલવે સ્ટેશન વિજાપુર (આશરે ૧૦ કિમી). અમદાવાદ, ગાંધીનગર અને કલોલથી બસ-સેવા. દર્શન-સમય સવારે ૬ થી રાત્રે ૯ (સ્ત્રોત મુજબ).
• મહુડીનું પ્રાચીન નામ "મધુમતી" ગણાય છે અને અહીંથી બ્રાહ્મી લિપિના લેખવાળા અવશેષો મળ્યા હોવાથી સ્થળ લગભગ ૨૦૦૦ વર્ષ જૂનું મનાય છે (સ્ત્રોત મુજબ).
• મુખ્ય જિનાલયમાં ભગવાન પદ્મપ્રભ (સ્વામી) ની લગભગ ૨૨ ઇંચની શ્વેત પદ્માસન પ્રતિમા છે, જેનું પુનઃ સ્થાપન બુદ્ધિસાગરસૂરિએ કર્યું. અન્ય પ્રતિમાઓમાં શાંતિનાથ (કેસરિયાજી) અને ટેકરી પર અજિતનાથ, તેમજ બુદ્ધિસાગરસૂરિનું ગુરુમંદિર છે.
• ઘંટાકર્ણ મંદિરમાં ૨૪ દેવકુલિકાઓ (તીર્થંકરોની દેરીઓ) છે અને ભક્તો તેની ભૂમતી (પ્રદક્ષિણા) કરે છે.
• મંદિર પાસે લગભગ ૩૦ ફૂટ (૯ મીટર) ઊંચી ફ્રેમમાં મોટો ઘંટ છે; ભક્તો મનોકામના સાથે તેને વગાડે છે.

પૂજા, પ્રસાદ અને નિયમો

• સુખડી (ઘી, ગોળ અને ઘઉંના લોટની મીઠાઈ) મુખ્ય પ્રસાદ છે. કથા મુજબ પૂર્વભવમાં તેમને સુખડી ગમતી હતી.
• સુખડી મંદિર-પરિસરમાં જ ખાવી કે વહેંચી દેવી; પરિસર બહાર લઈ જવાથી અશુભ મનાય છે (સ્થાનિક માન્યતા).
• કાળી ચૌદસ (આસો વદ ચૌદસ) — મહુડીમાં વિશેષ હવન અને પૂજા; હજારો ભક્તો જોડાય છે.
• સ્ત્રીઓ માટે નિયમ: પરંપરા મુજબ (સાઇટ સંચાલક અને પરંપરાગત માન્યતા મુજબ) સ્ત્રીઓ ઘંટાકર્ણ દેવની પૂજા-વિધિ કરતી નથી. અમે વાંચેલા મંદિર-સ્ત્રોતોમાં આ નિયમ લેખિતમાં મળ્યો નથી; મંદિર-ટ્રસ્ટ કે પરંપરા મુજબ ચકાસીને જ પાલન કરવું.
• મહુડીમાં ઘણાં ભક્તો અન્ય ધર્મના પણ આવે છે; છતાં પૂજા-વિધિનાં નિયમો મંદિરના ટ્રસ્ટ મુજબ જ પાળવાં.

સ્વરૂપ (ઇકોનોગ્રાફી)

કલ્પ-ગ્રંથો કે આધુનિક ચિત્રોમાં ઘંટાકર્ણના સ્વરૂપ અંગે એક નિશ્ચિત શાસ્ત્રીય વર્ણન નથી. ચિત્રોમાં તેમને બે, ચાર, છ કે આઠ હાથ સાથે દર્શાવાય છે; આયુધોમાં ધનુષ્ય-બાણ, તલવાર, ગદા, ઢાલ, વજ્ર, માળા અને ધ્વજ ગણાવાય છે.

બુદ્ધિસાગરસૂરિની પ્રતિમા ઊભેલા વીર પુરુષ રૂપે છે: મુગટ, ઘંટ-આકારનાં કર્ણ-કુંડળ અને ડાબી તરફ તાકેલું ધનુષ્ય-બાણ.

શું માટે સ્મરણ થાય છે?

• મહામારી/રોગ, અગ્નિ, આક્રમણ અને ભૂત-પ્રેત જેવાં વિઘ્નોથી રક્ષણ માટે.
• શાસન અને ધર્મના વિરોધીઓથી રક્ષણ માટે (કોર્ટ મુજબ ગ્રંથ-પરંપરા).
• આ ઉપાસનાના સ્વરૂપ અને મર્યાદા અંગે જૈન પરંપરાઓમાં જુદા મત છે; માર્ગદર્શન ગુરુ ભગવંત પાસે લેવું.

ભેળસેળ ટાળવા જેવા મુદ્દા

• ઘંટાકર્ણ મહાવીર અને તીર્થંકર ભગવાન મહાવીર સ્વામી બંને અલગ છે. ભક્તિ-કેન્દ્ર તીર્થંકર ભગવંતો છે.
• વીર દેવ ૫૨ વીરના લોક-પરંપરાના જૂથમાં ગણાય; "૫૨ વીર" પાંચમો નિકાય નથી અને યાદી પ્રમાણભૂત એક નથી.
• સ્થાનકવાસી, તેરાપંથ અને દિગંબર પરંપરામાં સામાન્ય રીતે આ પૂજા નથી.

આધાર / સ્ત્રોત

સંશોધન-લેખ અને પુસ્તકો
• જ્હોન ઇ. કોર્ટ — "વર્શિપ ઑફ બેલ-ઇયર્સ ધ ગ્રેટ હીરો" (તંત્ર ઇન પ્રૅક્ટિસ, ૨૦૦૦) — વિકિપીડિયા મારફતે સંદર્ભ

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• શ્રી ઘંટાકર્ણ મહાવીર જૈન મંદિર (મહુડી જૈન તીર્થ) — jainmandir.org
• જૈન હેરિટેજ સેન્ટર્સ — મહુડી
• હિયરનાઉ૪યુ — મહુડી, શ્રી ઘંટાકર્ણ મહાવીર મંદિર
• ગુજરાત ટૂરિઝમ — મહુડી જૈન મંદિર

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• જ્હોન ઇ. કોર્ટ — વર્શિપ ઑફ બેલ-ઇયર્સ ધ ગ્રેટ હીરો, અ જૈન તાંત્રિક ડેઇટી (પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટી પ્રેસ, ૨૦૦૦)
• વિમલચંદ્ર — ઘંટાકર્ણ-મંત્રસ્તોત્ર (૭૧ શ્લોક; ૧૬મી સદી)
• સરાભાઈ એમ. નવાબ — ઘંટાકર્ણ-કલ્પાદિ-સંગ્રહ
• ઉમાકાંત પ્રેમાનંદ શાહ — માઇનોર જૈન ડેઇટીઝ (૧૯૮૨)

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.