ક્ષેત્રપાળ દેવ

ટૂંકો પરિચય

"ક્ષેત્રપાળ" શબ્દ "ક્ષેત્ર" (સ્થાન, ભૂમિ) અને "પાળ" (રક્ષક) પરથી બન્યો છે; એટલે કોઈ ચોક્કસ ભૂમિ, તીર્થ કે મંદિરના રક્ષક દેવ. જૈન પરંપરામાં આ કોઈ એક નામવાળા દેવ નથી, પણ રક્ષક-ભૂમિકાનું નામ છે. અનેક જાણીતા વીર દેવોને આ ભૂમિકામાં ગણવામાં આવે છે.

જૈન ગ્રંથો અને વિદ્વાનોની નોંધ મુજબ માણિભદ્ર વીરને "અધિષ્ઠાયક અથવા ક્ષેત્રપાળ" કહ્યા છે, અને ઘંટાકર્ણ-કલ્પમાં ઘંટાકર્ણને "વીર" અને "ક્ષેત્રપાળ" — બંને કહ્યા છે. નાકોડા ભૈરવ નાકોડા તીર્થના અને ભોમિયાજી સમેતશિખરજીની તળેટીના રક્ષક તરીકે સ્મરાય છે.

જૈન દૃષ્ટિએ ક્ષેત્રપાળ સહાયક નિમિત્ત છે; ભક્તિનું કેન્દ્ર તીર્થંકર અને સિદ્ધ ભગવંતો જ છે.

ઓળખની ઝલક

અલગ-અલગ સ્થળે ક્ષેત્રપાળ

ઘણાં જૈન તીર્થોમાં મુખ્ય જિનાલય તીર્થંકરનું હોય છે અને ક્ષેત્રપાળની દેરી અલગ હોય છે. ભક્તો પહેલાં તીર્થંકરનાં દર્શન-પૂજન કરે છે, પછી ક્ષેત્રપાળનાં દર્શન કરે છે — નાકોડાજીમાં પાર્શ્વનાથ પછી ભૈરવની પૂજા એ આ ક્રમનું ઉદાહરણ છે.

દક્ષિણ ભારતમાં કેરળના પાલક્કડ નજીક જૈનામેડુ (મણિક્કપટ્ટનમ) માં ચંદ્રપ્રભ ભગવાનના જૈન મંદિરના પરિસરમાં ક્ષેત્રપાળની પથ્થરની મૂર્તિ નોંધાઈ છે — વિદ્વાન કે. રાજન આ મૂર્તિને જૈન પવિત્ર સ્થાનમાં "રક્ષકની હાજરી" તરીકે વર્ણવે છે.

મંદિર-નિર્માણ અને પ્રતિષ્ઠા જેવા વિધિઓમાં ભૂમિ-શુદ્ધિ અને દિક્પાળ/ક્ષેત્રપાળના પૂજનની પ્રથા ઘણા શ્વેતાંબર વિધિ-વિધાનોમાં મળે છે; વિધિની વિગત પ્રતિષ્ઠા-વિધિના માન્ય પ્રકાશન કે જાણકાર ગુરુ પાસેથી જ લેવી.

ભૈરવ સાથેનો સંબંધ

હિંદુ પરંપરામાં ક્ષેત્રપાળને ઘણીવાર ભૈરવ (શિવનું ઉગ્ર સ્વરૂપ) સાથે ઓળખાવાય છે. જૈન પરંપરામાં "ભૈરવ" નામ કેટલાક રક્ષક દેવોમાં (જેમ કે નાકોડા ભૈરવ) મળે છે, પણ તેમને જૈન દૃષ્ટિએ રક્ષક દેવ તરીકે જ સમજવા; તેઓ હિંદુ ભૈરવ નથી — આ જૈન રક્ષક દેવ છે જે પાર્શ્વનાથ જેવા તીર્થંકરના ભક્ત અને સેવક મનાય છે.

ભેળસેળ ટાળવા જેવા મુદ્દા

• ક્ષેત્રપાળ શાસનદેવ-દેવી (યક્ષ-યક્ષિણી) નથી; શાસનદેવ તીર્થંકર સાથે જોડાયેલા હોય છે, ક્ષેત્રપાળ સ્થાન સાથે.
• "૫૨ વીર" એ પરંપરાનું જૂથ છે; તેમાં કેટલાક ક્ષેત્રપાળ તરીકે ઓળખાય છે. આ યાદી પ્રમાણભૂત એક નથી.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ સહિત કેટલીક પરંપરાઓ ક્ષેત્રપાળ/વીર દેવની પૂજા કરતી નથી.
• દેવ-દેવી સહાયક નિમિત્ત બની શકે, સુખ-દુઃખના કર્તા નથી — જૈન દૃષ્ટિએ ફળ પોતાના કર્મ મુજબ મળે છે.

આધાર / સ્ત્રોત

અન્ય વેબસાઇટ / સંગ્રહાલય
• વિકિપીડિયા — ક્ષેત્રપાળ (નાનો વધારાનો સંદર્ભ; જૈન ભાગ માટે)
• વિકિપીડિયા — માણિભદ્ર વીર (નાનો વધારાનો સંદર્ભ)
• વિકિપીડિયા — ઘંટાકર્ણ મહાવીર (નાનો વધારાનો સંદર્ભ)
• જૈન ધર્મ સરળ ભાષામાં — યક્ષ અને યક્ષિણીઓ (મિશિગન યુનિવર્સિટી)

વધુ વાંચન (પુસ્તકોનાં નામ)
• કે. રાજન — જૈન હેરિટેજ ઑફ પાલક્કડ (ઇન્ડિયન હિસ્ટરી કૉંગ્રેસ, ભાગ ૬૭, ૨૦૦૬)
• જ્હોન ઇ. કોર્ટ — વર્શિપ ઑફ બેલ-ઇયર્સ ધ ગ્રેટ હીરો (તંત્ર ઇન પ્રૅક્ટિસ, ૨૦૦૦)
• ઉમાકાંત પ્રેમાનંદ શાહ — માઇનોર જૈન ડેઇટીઝ (જર્નલ ઑફ ધ ઓરિએન્ટલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, ૧૯૮૨)

વિગતો સંપ્રદાય અને ગ્રંથ પ્રમાણે જુદી હોઈ શકે છે. ખાસ બાબતો ગુરુ ભગવંત કે મૂળ ગ્રંથ સાથે ચકાસવી.