મોક્ષ એટલે શું?
મોક્ષ એ જૈન ધર્મનું અંતિમ અને સર્વોચ્ચ લક્ષ્ય છે. તેનો અર્થ થાય છે આત્માનું કર્મના તમામ બંધનોમાંથી સંપૂર્ણ અને કાયમી મુક્તિ - એટલે કે જન્મ-મરણના અનંત ચક્રમાંથી સદાને માટે છુટકારો.
મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે શું થાય?
જ્યારે આત્મા આઠેય પ્રકારના કર્મોથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થાય છે, ત્યારે તેના સ્વાભાવિક ગુણો - અનંત જ્ઞાન, અનંત દર્શન, અનંત સુખ અને અનંત શક્તિ - સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ થાય છે. આવો મુક્ત આત્મા ફરી ક્યારેય જન્મ-મરણના ચક્રમાં પાછો નથી આવતો. તેને હવે કોઈ શરીરની જરૂર નથી રહેતી, કારણ કે શરીર તો કર્મના કારણે જ મળે છે - કર્મ ન હોય તો શરીર ધારણ કરવાનું કોઈ કારણ જ ન રહે.
સિદ્ધશિલા - મુક્ત આત્માઓનું સ્થાન
મોક્ષ પ્રાપ્ત આત્માઓ બ્રહ્માંડના સૌથી ઊંચા ભાગમાં આવેલી "સિદ્ધશિલા" પર સ્થિર થાય છે અને ત્યાં અનંતકાળ સુધી શાશ્વત સુખમાં રહે છે. સિદ્ધશિલા લોકાકાશના શિખર પર આવેલી છે, અને તેની ઉપર અલોકાકાશ શરૂ થાય છે જ્યાં કોઈ પણ જીવ કે પુદ્ગલ જઈ શકતું નથી.
મોક્ષનો માર્ગ
અગાઉ ચર્ચા કરેલ ત્રિરત્ન (સમ્યક્ દર્શન, જ્ઞાન અને ચારિત્ર) એ જ મોક્ષ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ છે. તપ, સંયમ અને સાચી સમજણ દ્વારા ધીરે ધીરે કર્મોનો ક્ષય કરીને આ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયા ગુણસ્થાનકના ચૌદ તબક્કાઓમાંથી પસાર થઈને પૂર્ણ થાય છે.
જીવન્મુક્તિ અને વિદેહમુક્તિ
જૈન દર્શનમાં મોક્ષના બે તબક્કા ગણી શકાય: જ્યારે આત્મા કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે પણ હજુ શરીરમાં હોય છે, ત્યારે તેને અરિહંત કહેવાય છે - જેમ તીર્થંકરો કેવળજ્ઞાન પછી પણ ધર્મોપદેશ આપતા રહે છે. જ્યારે શરીરનો પણ ત્યાગ થાય છે અને આત્મા સંપૂર્ણપણે મુક્ત થાય છે, ત્યારે તેને "સિદ્ધ" કહેવાય છે - આ જ સાચો, અંતિમ મોક્ષ છે.
મોક્ષના સુખની વિશિષ્ટતા
જૈન દર્શન પ્રમાણે મોક્ષનું સુખ સંસારના કોઈ પણ સુખ સાથે સરખાવી શકાય તેવું નથી - તે ઇન્દ્રિયોથી પર, અખૂટ અને શાશ્વત સુખ છે. સંસારનું સુખ હંમેશા કોઈક બાહ્ય વસ્તુ કે વ્યક્તિ પર આધારિત હોય છે, અને તેથી તે અસ્થિર અને ક્ષણિક હોય છે. મોક્ષનું સુખ આત્માના પોતાના જ સ્વભાવમાંથી ઉદ્ભવે છે, તેથી તેને કોઈ છીનવી શકતું નથી.
શા માટે આ લક્ષ્ય રાખવું?
જૈન ધર્મ પ્રમાણે સંસારના તમામ સુખો ક્ષણિક અને અધૂરા છે, કારણ કે તે કર્મના આધારે મળે છે અને કર્મ પૂરું થતાં જ સમાપ્ત થઈ જાય છે - પછી ભલે તે સ્વર્ગનું સુખ કેમ ન હોય. મોક્ષનું સુખ જ એકમાત્ર એવું સુખ છે જે કાયમી અને અખૂટ છે.