જીવ અને અજીવ
જીવ અને અજીવ એ જૈન ફિલોસોફીના બે સૌથી પાયાના તત્વો છે, જેમાં સમગ્ર બ્રહ્માંડનું વર્ગીકરણ સમાઈ જાય છે. આ બંને તત્વોને સ્પષ્ટ રીતે સમજવા એ "નવ તત્વ"ના જ્ઞાનનું પ્રથમ પગલું છે.
જીવ એટલે શું?
જીવ એટલે ચેતન તત્વ - એટલે કે જેમાં જ્ઞાન અને અનુભવ કરવાની ક્ષમતા હોય. મનુષ્યો, પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ ઉપરાંત વનસ્પતિ અને પાણી-હવા-અગ્નિ-માટીમાં રહેલા અતિ સૂક્ષ્મ જીવો પણ જીવ ગણાય છે.
જીવોનું વર્ગીકરણ - ઇન્દ્રિયો પ્રમાણે
જૈન ધર્મ પ્રમાણે જીવોને ઇન્દ્રિયોની સંખ્યા પ્રમાણે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:
- એક-ઇન્દ્રિય - ફક્ત સ્પર્શ ઇન્દ્રિય (વનસ્પતિ, પાણી, અગ્નિ, હવા, પૃથ્વીકાય)
- બે-ઇન્દ્રિય - સ્પર્શ અને રસ (અળસિયા, શંખ-છીપલા)
- ત્રણ-ઇન્દ્રિય - સ્પર્શ, રસ અને ગંધ (કીડી, માંકડ)
- ચાર-ઇન્દ્રિય - સ્પર્શ, રસ, ગંધ અને રૂપ (માખી, મચ્છર, વીંછી)
- પાંચ-ઇન્દ્રિય - સ્પર્શ, રસ, ગંધ, રૂપ અને શબ્દ (મનુષ્ય, પ્રાણી, પક્ષી, દેવ, નારકી)
જેટલી વધુ ઇન્દ્રિયો, તેટલી વધુ સંવેદનશીલતા અને જટિલ અનુભવ કરવાની ક્ષમતા હોય છે.
ત્રસ અને સ્થાવર જીવ
જીવોને બીજી રીતે પણ વર્ગીકૃત કરાય છે - ત્રસ જીવ (જે પોતાની ઈચ્છાથી હાલી-ચાલી શકે, જેમ કે પ્રાણી-પક્ષી) અને સ્થાવર જીવ (જે એક જગ્યાએ સ્થિર રહે, જેમ કે વનસ્પતિ અને પૃથ્વી-પાણી-અગ્નિ-વાયુકાય જીવો). આ ભેદ સમજવો હિંસા-અહિંસાની ચર્ચામાં ખૂબ મહત્વનો છે.
અજીવ એટલે શું?
અજીવ એટલે જડ તત્વ - જેમાં ચેતના ન હોય, જે જાણી કે અનુભવી ન શકે. આમાં પુદ્ગલ (ભૌતિક પદાર્થ), ધર્માસ્તિકાય, અધર્માસ્તિકાય, આકાશ અને કાળનો સમાવેશ થાય છે. આપણી આસપાસની મોટા ભાગની વસ્તુઓ - પથ્થર, ધાતુ, પાણીનું પાત્ર, હવા - અજીવ પુદ્ગલ છે, સિવાય કે તેમાં કોઈ સૂક્ષ્મ જીવ હાજર હોય.
એક સામાન્ય ગેરસમજ
ઘણી વખત આપણે શરીરને જ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ("હું") માની બેસીએ છીએ, જ્યારે વાસ્તવમાં શરીર અજીવ (પુદ્ગલ) છે અને તેની અંદર રહેલો આત્મા જ સાચો "જીવ" છે. આ ગેરસમજને લીધે જ આપણે શરીરના સુખ-દુઃખને પોતાનું સુખ-દુઃખ માની લઈએ છીએ.
આ ભેદ શા માટે મહત્વનો છે?
રોજિંદા જીવનમાં આપણે ઘણી વખત જીવ અને અજીવ વચ્ચેનો ભેદ ભૂલી જઈએ છીએ - જેમ કે ધન, મકાન કે શરીર જેવી અજીવ વસ્તુઓને જ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ માની બેસીએ છીએ. જૈન ફિલોસોફી આ ભેદને સ્પષ્ટ સમજવા પર ખાસ ભાર મૂકે છે, કારણ કે તે જ આત્મજ્ઞાનનું પ્રથમ પગથિયું છે.