લેશ્યા – મનોવૃત્તિના રંગ
લેશ્યા એટલે આત્માની મનોવૃત્તિ કે ભાવોનો રંગ - એટલે કે આપણા વિચારો અને ભાવનાઓની ગુણવત્તા. જૈન ધર્મમાં લેશ્યાને છ રંગો દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે, જે આપણી અંદરની માનસિક સ્થિતિનું એક પ્રકારનું "બેરોમીટર" ગણી શકાય.
છ લેશ્યાઓ - વિગતવાર
ત્રણ અશુભ લેશ્યાઓ છે: કૃષ્ણ (કાળી) - અત્યંત ક્રૂર, હિંસક અને નિર્દય મનોવૃત્તિ; નીલ (ભૂરી) - ઈર્ષ્યા, દ્વેષ અને આળસથી ભરેલી મનોવૃત્તિ; કાપોત (કબૂતર જેવી રાખોડી) - સ્વાર્થ અને છળકપટથી ભરેલી મનોવૃત્તિ. ત્રણ શુભ લેશ્યાઓ છે: તેજો (પીળી) - નમ્રતા અને દયાળુ મનોવૃત્તિ; પદ્મ (ગુલાબી) - ક્ષમા અને સંતોષથી ભરેલી મનોવૃત્તિ; શુક્લ (સફેદ) - સંપૂર્ણ સમતા, નિષ્પક્ષતા અને શુદ્ધ ભાવવાળી મનોવૃત્તિ.
એક પ્રખ્યાત ઉદાહરણ - છ મુસાફરો અને ફળઝાડ
છ મુસાફરો એક ફળઝાડ પાસેથી પસાર થાય છે અને ભૂખ્યા હોય છે. કૃષ્ણ લેશ્યાવાળો આખું ઝાડ મૂળમાંથી કાપી નાખવાનું વિચારે છે, નીલ લેશ્યાવાળો મોટી ડાળ કાપવાનું વિચારે છે, કાપોત લેશ્યાવાળો નાની ડાળ કાપવાનું વિચારે છે, તેજો લેશ્યાવાળો ફક્ત ફળો તોડવાનું વિચારે છે, પદ્મ લેશ્યાવાળો નીચે પડેલા ફળ વીણવાનું વિચારે છે, અને શુક્લ લેશ્યાવાળો ઝાડને કોઈ પણ નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર રાહ જોવાનું પસંદ કરે છે. છ જણની ભૂખ સરખી છે, પણ તેમની મનોવૃત્તિ અને તેને પ્રાપ્ત કરવાની રીતમાં મોટો ફરક છે.
લેશ્યા અને કર્મ-બંધનો સંબંધ
જૈન દર્શન પ્રમાણે લેશ્યા સીધી કર્મ-બંધનની તીવ્રતા સાથે જોડાયેલી છે. જેટલી અશુભ લેશ્યા, તેટલું વધુ તીવ્ર અને લાંબા સમય સુધી ટકે તેવું અશુભ કર્મ બંધાય છે. તેનાથી ઉલટું, શુભ લેશ્યામાં કરેલું કાર્ય હળવું અને શુભ કર્મ બાંધે છે.
લેશ્યા બદલી શકાય છે
સારા સમાચાર એ છે કે લેશ્યા કાયમી નથી - તેને પ્રયત્નપૂર્વક બદલી શકાય છે. ધ્યાન, સ્વાધ્યાય, સત્સંગ અને સારા વિચારોના અભ્યાસ દ્વારા વ્યક્તિ ધીરે ધીરે પોતાની અશુભ લેશ્યાને શુભ લેશ્યા તરફ લઈ જઈ શકે છે.
રોજિંદા જીવનમાં લેશ્યાની ઓળખ
આપણે રોજિંદા જીવનમાં પણ પોતાની લેશ્યા ચકાસી શકીએ છીએ - જ્યારે કોઈ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ આવે, ત્યારે આપણો પ્રથમ પ્રતિભાવ શું હોય છે? ગુસ્સો અને બદલો, ફરિયાદ અને સ્વાર્થ, કે શાંતિ અને સમજણ? આ પ્રશ્ન પોતાની જાતને પૂછવાથી આપણી વર્તમાન લેશ્યાનો ખ્યાલ આવે છે.
લેશ્યાનું મહત્વ
આ સિદ્ધાંત આપણને શીખવે છે કે માત્ર બાહ્ય ક્રિયા જ નહીં, પરંતુ તેની પાછળનો ભાવ પણ એટલો જ મહત્વનો છે. પોતાની લેશ્યાને ઓળખીને તેને ધીરે ધીરે શુભ તરફ લઈ જવી એ આધ્યાત્મિક સાધનાનો એક મહત્વનો ભાગ ગણાય છે.