તપ અને ઉપધાન તપની વિધિ

ટૂંકો પરિચય

તપ એટલે ઇચ્છાઓનું નિયમન. જૈન પરંપરામાં બાહ્ય તપ (અનશન, ઊણોદરી વગેરે) અને આભ્યંતર તપ (પ્રાયશ્ચિત, વિનય, વૈયાવચ્ચ, સ્વાધ્યાય, ધ્યાન, કાયોત્સર્ગ) એમ બે વર્ગ ગણાય છે. આ પેજ બાહ્ય તપ કેવી રીતે કરવું તે બતાવે છે.

તપ પહેલાંની તૈયારી

• તપનો નિર્ણય ગુરુ ભગવંત કે વડીલની સલાહ સાથે લેવો; સ્વાસ્થ્ય, ઉંમર અને દવા ધ્યાનમાં લેવી.
• તપના આગલા દિવસે સાદું, સાત્ત્વિક ભોજન લેવું; સાંજ પહેલાં ભોજન પૂરું કરવું અને ચઉવિહાર (કે તિવિહાર) પચ્ચક્ખાણ લેવું.
• તપના દિવસોમાં સામાયિક, પ્રતિક્રમણ, સ્વાધ્યાય અને દર્શન-પૂજાનો નિયમ રાખવો.

તપના પ્રકાર અને કરવાની રીત

તપ લેવાનો અને પારવાનો ક્રમ

1. ગુરુ કે વડીલ પાસે (અથવા સ્થાપનાજી સામે) તપનું પચ્ચક્ખાણ લેવું (પચ્ચક્ખાણ પેજ).
2. તપના દિવસે નિયમિત દર્શન-પૂજા, સામાયિક અને સ્વાધ્યાય કરવો.
3. તપ પૂર્ણ થતાં પારણાના દિવસે દર્શન-પૂજા કરી ગુરુને વંદન કરવું.
4. સંભવ હોય તો ગુરુ ભગવંત કે સુપાત્રને દાન (વહોરાવ્યા પછી) લઈ પારણું કરવું.
5. પારણાનું પહેલું ભોજન સાદું અને પ્રમાણસર લેવું; ઉતાવળે ભારે ખાવાનું ટાળવું.

પ્રચલિત તપોનાં નામ

• વર્ષીતપ, વર્ધમાન આયંબિલ તપ, નવપદ ઓળી, સિદ્ધિતપ, માસક્ષમણ, સોળ ભત્તુ, કષાયજય તપ, સમવસરણ તપ — વગેરે.
• દરેક તપના નિયમો અને ચોક્કસ સંખ્યાઓ ગ્રંથ અને ગુરુ-પરંપરા મુજબ હોય છે; આ પેજમાં તેમનાં ક્રમ ઉમેર્યા નથી.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: ઉપરની તમામ પદ્ધતિઓ પ્રચલિત.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: ઉપવાસ, આયંબિલ, એકાસણું સહિતનાં તપ થાય છે; "ચોવિહાર"-"તિવિહાર" પદ્ધતિઓ સમાન.
• દિગંબર: ઉપવાસ, એકાશન અને રસ-ત્યાગ સાથે વિશેષ તપ (જેમ કે દશલક્ષણ પર્વ) ઊજવાય છે.

વધુ વાંચન

• ઉત્તરાધ્યયન સૂત્ર — તપ-અધ્યયન
• શ્રાદ્ધ-વિધિ
• તપ-વિધિ — પ્રચલિત પ્રકાશન

ટૂંકો પરિચય

ઉપધાન એ શ્રાવકો માટેનું દીર્ઘ તપ છે, જે ગુરુ ભગવંતોના માર્ગદર્શનમાં પૌષધ સાથે થાય છે. તે નવકાર અને અન્ય મુખ્ય સૂત્રો ગ્રહણ કરવાની યોગ્યતા કેળવવા માટે ગણાય છે. ઉપલબ્ધ સ્ત્રોતો તેને કઠિન અને લાંબું તપ કહે છે.

ત્રણ ભાગ

રોજની ક્રિયા અને નિયમ

1. એક દિવસ ઉપવાસ અને બીજા દિવસે એકાસણું (એક જ સ્થાને બેસીને ભોજન — ઉપલબ્ધ સ્ત્રોતમાં તેને "નીવી" કહ્યું છે).
2. રોજ નવકારવાળી પર નવકાર મંત્ર ૨૦ વાર ગણવો.
3. રોજ ૧૦૦ ખમાસમણ (માથું જમીનને અડે તેમ) દેવા.
4. રોજ ૧૦૦ વાર લોગસ્સ સૂત્રનો કાઉસ્સગ્ગ કરવો.
5. પૌષધ વ્રતનું પાલન, અને કેટલાક જૈન સૂત્રોનું અધ્યયન.

શ્રાવકની ૧૧ પ્રતિમા (સંબંધિત વિધાન)

ઉપલબ્ધ સ્ત્રોત અગિયાર પ્રતિમા પણ ગણાવે છે: સમ્યક્ત્વ, વ્રત, સામાયિક, પૌષધ, નિયમ, બ્રહ્મચર્ય, સચિત્ત-ત્યાગ, ઉદ્દિષ્ટ, પ્રેષ્યારંભ-ત્યાગ, આરંભ-ત્યાગ અને શ્રમણભૂત. દરેક પ્રતિમા એક દિવસ કે નક્કી કરેલા દિવસો માટે લેવાય છે.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: ઉપધાન પ્રચલિત છે (મુખ્યત્વે તપાગચ્છ આદિમાં).
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: ઉપધાનની આ પદ્ધતિ સામાન્ય નથી.
• દિગંબર: ગૃહસ્થની ૧૧ પ્રતિમા (દર્શન, વ્રત, સામાયિક, પ્રોષધ, સચિત્ત-ત્યાગ વગેરે) વિશેષ પ્રચલિત છે.

વધુ વાંચન

• મહાનિશીથ સૂત્ર — ઉપધાનનો ઉલ્લેખ
• શ્રાદ્ધ-વિધિ
• ઉપાસકદશાંગ સૂત્ર