સલ્લેખના / સંથારાની વિધિ

ટૂંકો પરિચય

સલ્લેખના (શ્વેતાંબર પરંપરામાં સંથારો) એ જૈન પરંપરામાં જીવનના અંતે રાગ-દ્વેષ વિના, ક્રમિક ઉપવાસથી દેહનો ત્યાગ કરવાની પદ્ધતિ છે. પરંપરા તેને આત્મહત્યા નથી માનતી, કારણ કે તે કષાય વિના, ગુરુની આજ્ઞાથી અને ગંભીર સંજોગોમાં લેવાય છે.

આ એક સંવેદનશીલ અને ગંભીર વિષય છે; આ પેજ માહિતી માટે છે. તે આત્મ-નુકસાન માટે પ્રેરણા નથી, અને કોઈ પણ વ્યક્તિએ આવા નિર્ણય પહેલાં ગુરુ ભગવંત, વિશ્વાસુ કુટુંબ અને ડૉક્ટર સાથે વિચાર કરવો. જો તમે કે તમારી નજીકની કોઈ વ્યક્તિ જીવન-સંકટમાં હો તો સ્થાનિક સહાય/હેલ્પલાઇન કે વિશ્વાસુ વ્યક્તિનો સંપર્ક કરો.

ક્યારે લેવાય

• ગૃહસ્થ: સામાન્ય રીતે અસાધ્ય રોગ કે મૃત્યુ નિશ્ચિત જણાય ત્યારે.
• સાધુ-સાધ્વી: જ્યારે અંધાપો, ચાલવા-ગોચરી જવામાં અશક્તિ કે અનિવાર્ય આફત (દુકાળ વગેરે) વ્રતો તોડાવે એવું લાગે ત્યારે.
• આચારાંગ સૂત્ર મુજબ ધાર્મિક મરણની પરવાનગી સામાન્ય રીતે લાંબા તપ-અભ્યાસ — ખાસ કરીને આશરે ૧૨ વર્ષની તૈયારી — પછી જ અપાય છે.

સામાન્ય ક્રમ

1. વ્યક્તિ અગાઉથી સંકલ્પ લઈ શકે કે સમય આવ્યે સલ્લેખના કરશે.
2. સમય આવ્યે ગુરુ પાસે અનુમતિ માગવી — ગુરુ યોગ્યતા અને શિસ્ત તપાસે છે.
3. આલોચના, આત્મ-નિંદા અને સૌ સાથે પરસ્પર ક્ષમાપના કરવી.
4. ખોરાક અને પ્રવાહી ધીમે-ધીમે ઘટાડવાં, જેથી શરીરના વિકારો ક્ષીણ થાય અને મન આધ્યાત્મિક વિચારોમાં સ્થિર રહે.
5. મૃત્યુ સમયે ચેતના જાગૃત રહે, ધ્યાનમાં નવકાર જેવા પવિત્ર મંત્રનું સ્મરણ રહે અને પુનર્જન્મની ઇચ્છા ન રહે — એવો આદર્શ છે.

ગુરુની ભૂમિકા

• ગુરુની પરવાનગી જરૂરી ગણાય છે.
• ગુરુ નક્કી કરે છે કે વ્યક્તિ ટકાઉ ઉપવાસ માટે જરૂરી આધ્યાત્મિક વિકાસ અને શિસ્તે પહોંચી છે કે નહીં.
• આલોચના, રજા અને માર્ગદર્શન ગુરુ પાસે લેવાય છે.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર: "સંથારો" / "સંથારા"; આચારાંગ સૂત્ર ટાંકાય છે.
• દિગંબર: "સલ્લેખના"; પૂજ્યપાદ જેવા ટીકાકાર અને આચાર્ય શાંતિસાગરના ૧૯૫૫ના સંથારાનો ઉલ્લેખ સ્ત્રોતમાં છે.
• સ્રોતમાં બંને પરંપરા વચ્ચે મુખ્ય સૈદ્ધાંતિક ભેદ સમજાવ્યો નથી.

વધુ વાંચન

• આચારાંગ સૂત્ર
• રત્નકરણ્ડ શ્રાવકાચાર (દિગંબર) — સલ્લેખના
• ઉપાસકદશાંગ સૂત્ર