સંવત્સરી અને ક્ષમાપનાની વિધિ

ટૂંકો પરિચય

સંવત્સરી એ પર્યુષણ પર્વનો છેલ્લો અને સૌથી મહત્ત્વનો દિવસ છે, જેમાં વાર્ષિક પ્રતિક્રમણ કરાય છે અને સૌ સાથે પરસ્પર ક્ષમાપના થાય છે. ઉપલબ્ધ સ્ત્રોત તેને વર્ષનું વાર્ષિક પ્રતિક્રમણ કહે છે જે દરેક જૈને કરવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજકોમાં પર્યુષણ આઠ દિવસના, અને દિગંબરોમાં દશલક્ષણ પર્વ દસ દિવસનું ગણાય છે. તિથિ અને ક્રિયાઓમાં સમુદાય પ્રમાણે ફેર છે.

પર્યુષણના દિવસોની સામાન્ય ક્રિયા

• રોજ સવારે પ્રતિક્રમણ, દર્શન-પૂજા, વ્યાખ્યાન-શ્રવણ અને સામાયિક.
• કલ્પસૂત્રનું વાંચન-શ્રવણ અને મહાવીર જન્મ-વાંચન જેવા વિશેષ કાર્યક્રમો (શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક પરંપરા).
• ઘણા શ્રાવકો અઠ્ઠાઈ (આઠ ઉપવાસ), છઠ્ઠ-અઠ્ઠમ, એકાસણું જેવા તપ કરે છે.
• જીવદયા, દાન અને સાધર્મિક-વાત્સલ્ય.

સંવત્સરી પ્રતિક્રમણ — રૂપરેખા

1. દિવસ દરમિયાન પૌષધ કે ઉપવાસ કરનારાઓ પૌષધ-વિધિ મુજબ તૈયારી કરે છે; ઘણા શ્રાવકો ઉપવાસ રાખે છે.
2. સાંજે સમૂહમાં દેવસિય પ્રતિક્રમણ જેવો ક્રમ, પણ વધારાનાં સંવત્સરીનાં સૂત્રો અને કાઉસ્સગ્ગ સાથે.
3. પ્રતિક્રમણમાં વર્ષ દરમિયાન થયેલા અતિચારોનું સ્મરણ કરી "મિચ્છામિ દુક્કડં" કહેવાય છે.
4. પ્રતિક્રમણ પૂર્ણ થતાં સૌને હાથ જોડી "ખામેમિ સવ્વે જીવા" ભાવ સાથે ખમાવવા.
5. ઘરે, પરિવાર અને સ્વજનોને પણ પ્રત્યક્ષ કે પત્ર/સંદેશથી ક્ષમાપના કરવી: "મિચ્છામિ દુક્કડં".

ક્ષમાપનાની રીત

• ક્ષમા માગતાં દિલથી ભૂલ સ્વીકારવી; ફક્ત શબ્દો નહીં, ભાવ જોઈએ.
• જેની સાથે અણબનાવ હોય તેને પહેલા ખમાવવું; સામો પક્ષ ન માને તો પણ પોતાનું મન સાફ રાખવું.
• જૈન પરંપરા બધા જીવોને ખમાવે છે — "મિત્તી મે સવ્વ ભૂએસુ" એટલે બધા જીવો સાથે મૈત્રી.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: પર્યુષણ ૮ દિવસ; સંવત્સરીની તિથિ ભાદરવા સુદ ચોથ કે પાંચમ — ગચ્છ પ્રમાણે જુદી.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: પર્યુષણ અને સંવત્સરી ઊજવે છે; તિથિ અને પદ્ધતિ સમુદાય પ્રમાણે જુદી.
• દિગંબર: દશલક્ષણ પર્વ (દસ ધર્મ) અને ક્ષમાવણી પર્વ; ક્ષમાપના પછી પરસ્પર ક્ષમા-યાચના.

વધુ વાંચન

• કલ્પસૂત્ર
• સંવત્સરી પ્રતિક્રમણ-વિધિ અને સમજૂતી (પ્રકાશન)
• દશલક્ષણ પર્વ — દિગંબર પ્રકાશન