પ્રતિષ્ઠા, અંજનશલાકા અને પંચકલ્યાણક મહોત્સવ

ટૂંકો પરિચય

પંચકલ્યાણક પ્રતિષ્ઠા એ પરંપરાગત વિધિ છે જેનાથી તીર્થંકરની પ્રતિમાને પૂજ્ય સ્થાન મળે છે. ઉપલબ્ધ સ્ત્રોત મુજબ વિધિ પૂર્ણ થયા પછી પ્રતિમા તીર્થંકરનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તેની રોજ પૂજા કરવી જોઈએ.

વિધિ કોણ કરાવે

• પ્રતિષ્ઠા સંઘના માન્ય નેતા — આચાર્ય કે ભટ્ટારક — અથવા તેમના પ્રતિનિધિ "પ્રતિષ્ઠાચાર્ય" ની આજ્ઞાથી જ થાય છે.
• વિધિના અંતિમ પગલા તરીકે અધિકૃત વ્યક્તિ "સૂરિમંત્ર" નું ઉચ્ચારણ કરે છે (ઉપલબ્ધ સ્ત્રોત મુજબ).
• શ્વેતાંબર પરંપરામાં "અંજનશલાકા" નામની વધારાની વિધિ જરૂરી ગણાય છે; દિગંબરોમાં આ વિધિ ખાસ દર્શાવી નથી (સ્ત્રોત મુજબ).

મહોત્સવની સામાન્ય વિધિઓ (ક્રમ તરીકે નહીં, સૂચિ તરીકે)

• ખાતમુહૂર્ત અને શિલાન્યાસ — મંદિર બનાવતાં પહેલાં.
• કુંભસ્થાપના, અખંડ દીપક અને જવારારોપણ — મહોત્સવના આરંભે.
• નવગ્રહ-પૂજન, દશ દિક્પાળ-પૂજન, અષ્ટમંગળ-પૂજન — પરંપરાગત વિધિઓ.
• પ્રતિમાનો અધિવાસન, અભિષેક (સ્નાત્ર) અને પંચકલ્યાણક (ચ્યવન, જન્મ, દીક્ષા, કેવળજ્ઞાન, નિર્વાણ) ના પ્રસંગોની વિધિ.
• અંજનશલાકા (શ્વેતાંબર) અને ત્યારબાદ પ્રતિષ્ઠા.
• ધ્વજારોહણ અને કળશારોહણ — શિખર પર કળશ-ધ્વજ ચડાવવા.

પ્રતિષ્ઠા પછીની મૂળભૂત જવાબદારી

• પ્રતિષ્ઠિત પ્રતિમાની દરરોજ પૂજા થવી જોઈએ — અને તેની આશાતના ટાળવી.
• પ્રતિમાનું સ્થાન, શુદ્ધિ અને નિયમો મંદિરના ટ્રસ્ટ/સંઘ પ્રમાણે જાળવવાં.

સંપ્રદાય પ્રમાણે ફેર

• શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક: અંજનશલાકા + પ્રતિષ્ઠા.
• દિગંબર: પંચકલ્યાણક પ્રતિષ્ઠા; ભટ્ટારક/પ્રતિષ્ઠાચાર્ય સૂરિમંત્ર આપે.
• સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ: પ્રતિમા-પ્રતિષ્ઠા નથી.

વધુ વાંચન

• પ્રતિષ્ઠા-કલ્પ — જૈન પ્રતિષ્ઠા-ગ્રંથો
• નિર્વાણકલિકા
• પંચકલ્યાણક પ્રતિષ્ઠા — પ્રચલિત વિધિ-પુસ્તક