સંવત્સરી અને ક્ષમાપના
સંવત્સરી એ જૈન ધર્મનો સૌથી પવિત્ર દિવસ છે, જે પર્યુષણ પર્વના અંતિમ દિવસે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસને "ક્ષમાપનાનો દિવસ" પણ કહેવાય છે.
સંવત્સરીનું મહત્વ
સંવત્સરીના દિવસે સમગ્ર જૈન સમાજ સાંવત્સરિક પ્રતિક્રમણ કરે છે - વર્ષ દરમિયાન થયેલા તમામ દોષોની સામૂહિક આલોચના અને ક્ષમાયાચના. આ પ્રતિક્રમણ સામાન્ય કરતાં લાંબુ અને વધુ વિસ્તૃત હોય છે, અને મોટા ભાગના શ્રદ્ધાળુઓ આ દિવસે ઉપવાસ પણ કરે છે.
મિચ્છામિ દુક્કડમ્
સંવત્સરીની સૌથી જાણીતી અને હૃદયસ્પર્શી પરંપરા છે "મિચ્છામિ દુક્કડમ્" કહેવાની. આ પ્રાકૃત શબ્દોનો અર્થ થાય છે "મારા દ્વારા થયેલ દોષ મિથ્યા થાઓ" એટલે કે "મને માફ કરો". આ દિવસે જૈનો પોતાના પરિવારજનો, મિત્રો, પડોશીઓ અને ક્યારેક તો જેમની સાથે મતભેદ હોય તેમને પણ ફોન, પત્ર, સંદેશ કે રૂબરૂ મળીને "મિચ્છામિ દુક્કડમ્" કહે છે.
ક્ષમા આપવી અને માંગવી - બંને સરખા મહત્વના
જૈન ફિલોસોફીમાં એક વિશેષ વાત એ છે કે માત્ર ક્ષમા માંગવી પૂરતું નથી - ક્ષમા આપવી પણ એટલી જ મહત્વની છે. જો સામેની વ્યક્તિ ક્ષમા માંગે અને આપણે મનમાં કડવાશ રાખીએ, તો સાચી ક્ષમાપના થતી નથી. તેથી આ દિવસે "ખામેમિ સવ્વ જીવે, સવ્વે જીવા ખમંતુ મે" (હું બધા જીવોને ક્ષમા આપું છું, બધા જીવો મને ક્ષમા આપો) એવો ભાવ રાખવામાં આવે છે.
વર્ષ જૂના મતભેદનો અંત
જૈન પરંપરામાં એવી માન્યતા છે કે કોઈ પણ મતભેદ કે કડવાશને એક વર્ષથી વધુ સમય સુધી મનમાં ન રાખવી જોઈએ. સંવત્સરી આ માટે એક નિશ્ચિત "સીમા-રેખા" તરીકે કામ કરે છે - વર્ષ દરમિયાન થયેલા તમામ મનભેદ આ દિવસે સમાપ્ત કરી, નવા વર્ષની શરૂઆત સ્વચ્છ મન સાથે કરવાની તક મળે છે.
સર્વધર્મ સંદેશ
સંવત્સરીનો ક્ષમાપનાનો સંદેશ એટલો સાર્વત્રિક અને સુંદર છે કે આજે અનેક બિન-જૈન લોકો પણ આ પરંપરાથી પ્રભાવિત થઈને પોતાના જીવનમાં ક્ષમા આપવા-માંગવાની ટેવ અપનાવે છે.
વ્યવહારિક શીખ
સંવત્સરી આપણને શીખવે છે કે સંબંધોમાં આવતી કડવાશ, ભલે તે ગમે તેટલી નાની કે મોટી હોય, તેને લાંબો સમય મનમાં સંઘરી રાખવાને બદલે, નિયમિત રીતે "સાફ" કરતા રહેવું જોઈએ - જે માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે પણ ખૂબ ફાયદાકારક છે.