પર્યુષણ પર્વ – મહત્વ અને આચરણ
પર્યુષણ પર્વ એ જૈન ધર્મનો સૌથી મહત્વનો અને પવિત્ર તહેવાર છે, જે વર્ષમાં એક વાર, સામાન્ય રીતે ભાદરવા મહિનામાં, આઠ થી દસ દિવસ સુધી ઉજવવામાં આવે છે.
પર્યુષણનો અર્થ
"પર્યુષણ" શબ્દનો અર્થ થાય છે "ચારે બાજુથી રહેવું" અથવા "એક સ્થાને સ્થિર રહેવું". પરંપરાગત રીતે, ચોમાસાના સમયમાં સાધુ-સાધ્વીઓ એક જ સ્થાને સ્થિર રહી, વધુ સમય ધ્યાન અને સ્વાધ્યાયમાં પસાર કરે છે, અને આ સમય દરમિયાન જ પર્યુષણ પર્વ આવે છે.
આઠ દિવસનું મહત્વ
પર્યુષણ દરમિયાન દરરોજ વિશેષ પ્રવચનો યોજાય છે, જેમાં કલ્પસૂત્ર (જેમાં તીર્થંકરોના જીવન ચરિત્રો છે, ખાસ કરીને મહાવીર સ્વામીનું) નું વાંચન-શ્રવણ કરવામાં આવે છે. આ દિવસોમાં મંદિરો અને ઉપાશ્રયોમાં વિશેષ ભીડ જોવા મળે છે, અને ઘણા લોકો પોતાનું કામકાજ ઓછું કરી ધર્મ-આરાધનામાં વધુ સમય આપે છે.
તપસ્યાનું પર્વ
પર્યુષણ એ તપસ્યાનું પણ મુખ્ય પર્વ છે. અનેક શ્રદ્ધાળુઓ આ સમય દરમિયાન ઉપવાસ કરે છે - કેટલાક એક દિવસનો, તો કેટલાક "અઠ્ઠાઈ" (સળંગ આઠ દિવસના ઉપવાસ) જેવી કઠોર તપસ્યા પણ કરે છે. કેટલાક અતિ ઉત્સાહી શ્રાવક-શ્રાવિકાઓ તો "માસક્ષમણ" (એક મહિનાના સળંગ ઉપવાસ) જેવી અસાધારણ તપસ્યા પણ કરે છે.
અઠ્ઠમ તપ અને અન્ય વિધિઓ
પર્યુષણ દરમિયાન "અઠ્ઠમ" (ત્રણ દિવસના સળંગ ઉપવાસ) કરવાની પરંપરા પણ છે. આ ઉપરાંત, બાળકોથી લઈને વડીલો સુધી, દરેક પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે કોઈને કોઈ તપ કે નિયમ (જેમ કે લીલોતરીનો ત્યાગ, એકટાણું કરવું) સ્વીકારે છે.
સામુદાયિક ભાવના
પર્યુષણ પર્વ સમગ્ર જૈન સમાજને એકસૂત્રે બાંધે છે. મંદિરોમાં સામૂહિક પ્રવચનો, સ્વામીવાત્સલ્ય (સામૂહિક ભોજન) અને અન્ય કાર્યક્રમો દ્વારા સમાજમાં એકતા અને ભાઈચારાની ભાવના મજબૂત બને છે.
સંવત્સરીમાં પરિણમન
પર્યુષણ પર્વનું સમાપન "સંવત્સરી" ના દિવસે થાય છે, જે વર્ષનો સૌથી પવિત્ર દિવસ ગણાય છે અને જેની વિગતવાર ચર્ચા આગળના પાના પર કરવામાં આવી છે.