તપસ્યા ના પ્રકારો
તપસ્યા એ જૈન ધર્મના આચરણનો એક કેન્દ્રીય ભાગ છે. જૈન દર્શન પ્રમાણે તપ દ્વારા જ પૂર્વસંચિત કર્મોનો ઝડપી ક્ષય (નિર્જરા) શક્ય બને છે, અને તેથી તપને મોક્ષ-માર્ગનું એક મહત્વનું અંગ ગણવામાં આવે છે.
બાહ્ય અને આંતરિક તપ
જૈન ધર્મમાં તપના બે મુખ્ય પ્રકાર છે: બાહ્ય તપ (જે શરીર સાથે સંબંધિત છે, જેમ કે ઉપવાસ) અને આંતરિક તપ (જે મન સાથે સંબંધિત છે, જેમ કે ધ્યાન, સ્વાધ્યાય, વિનય). બંને પ્રકારના તપ સરખા મહત્વના ગણાય છે - એકલો બાહ્ય તપ, જો આંતરિક ભાવ શુદ્ધ ન હોય, તો પૂરું ફળ આપતો નથી.
ઉપવાસના સામાન્ય પ્રકાર
સૌથી પ્રચલિત તપ છે ઉપવાસ - એક દિવસ માટે સંપૂર્ણ ખોરાક અને પાણીનો ત્યાગ. "એકાસણું" માં દિવસમાં ફક્ત એક જ વાર બેસીને ભોજન લેવાય છે, જ્યારે "બિયાસણું" માં બે વાર. "આયંબિલ" માં ફક્ત મીઠા-તેલ-ઘી-ગોળ વગરનું સાદું, રસકસ વગરનું ભોજન લેવાય છે.
લાંબી અને કઠોર તપસ્યાઓ
વધુ સમર્પિત સાધકો માટે "અઠ્ઠમ" (સળંગ ત્રણ ઉપવાસ), "અઠ્ઠાઈ" (સળંગ આઠ ઉપવાસ), અને અતિ કઠોર "માસક્ષમણ" (સળંગ એક મહિનાના ઉપવાસ, ફક્ત ઉકાળેલું પાણી લઈને) જેવી તપસ્યાઓ પણ કરવામાં આવે છે. આવી કઠોર તપસ્યા કરનારને સમાજમાં ખૂબ આદર અને સન્માન મળે છે.
વર્ષીતપ
"વર્ષીતપ" એક વર્ષથી વધુ સમય ચાલતી વિશિષ્ટ તપસ્યા છે, જેમાં એકાંતરે ઉપવાસ-એકાસણું કરવામાં આવે છે (કુલ 400 થી વધુ દિવસ). આ તપ ઋષભદેવ ભગવાનની સ્મૃતિમાં કરવામાં આવે છે, જેમને દીક્ષા પછી પ્રથમ આહાર મળતાં ખૂબ લાંબો સમય લાગ્યો હતો.
તપસ્યાનો સાચો હેતુ
જૈન ધર્મ ભારપૂર્વક કહે છે કે તપસ્યા દેખાડા માટે કે બીજાની પ્રશંસા મેળવવા માટે ન કરવી જોઈએ, પરંતુ ઈન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ મેળવવા અને આત્મ-શુદ્ધિ માટે કરવી જોઈએ. ખોટા ભાવથી કરેલી તપસ્યા ધારેલું આધ્યાત્મિક ફળ આપતી નથી.
પારણાનું મહત્વ
તપસ્યાની પૂર્ણાહુતિ પર "પારણું" (ઉપવાસ છોડવાની વિધિ) કરવામાં આવે છે, જે પણ ચોક્કસ નિયમો સાથે, સાદા ખોરાકથી શરૂ કરીને ધીરે ધીરે કરવામાં આવે છે, જેથી શરીરને કોઈ નુકસાન ન થાય.