અષ્ટપ્રકારી પૂજા
અષ્ટપ્રકારી પૂજા એ જૈન મંદિરોમાં કરવામાં આવતી સૌથી લોકપ્રિય પૂજા-વિધિ છે, જેમાં આઠ અલગ-અલગ દ્રવ્યો દ્વારા તીર્થંકર ભગવાનની ભક્તિ કરવામાં આવે છે.
પૂજા પાછળનો ભાવ
જૈન ધર્મમાં તીર્થંકર ભગવાન કંઈ માંગતા નથી અને કોઈને વરદાન પણ આપતા નથી, કારણ કે તેઓ મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યા છે અને સંસારની પ્રવૃત્તિઓથી પર છે. તો પછી પૂજા શા માટે? જૈન દર્શન સમજાવે છે કે પૂજા એ ભગવાન માટે નથી, પરંતુ પૂજા કરનાર માટે છે - તેમના ગુણોનું સ્મરણ કરી, પોતાનામાં પણ તેવા ગુણો કેળવવાની પ્રેરણા મેળવવા માટે.
આઠ પ્રકારની પૂજા
- જળ પૂજા - પ્રતિમાને જળથી સ્નાન કરાવવું, જે આત્માની અનંત શુદ્ધિનું પ્રતીક છે
- ચંદન પૂજા - ચંદનનું તિલક કરવું, જે શીતળતા અને શાંતિનું પ્રતીક છે
- પુષ્પ પૂજા - ફૂલ ચઢાવવા, જે જીવનની ક્ષણભંગુરતાનું સ્મરણ કરાવે છે
- ધૂપ પૂજા - ધૂપ કરવો, જે સદાચારની સુવાસ ફેલાવવાનું પ્રતીક છે
- દીપક પૂજા - દીવો પ્રગટાવવો, જે જ્ઞાનના પ્રકાશનું પ્રતીક છે
- અક્ષત પૂજા - ચોખા (અખંડ ચોખા) થી સ્વસ્તિક બનાવવો, જે અક્ષય (અવિનાશી) મોક્ષ-સુખની ઈચ્છા દર્શાવે છે
- નૈવેદ્ય પૂજા - મિષ્ટાન્ન ધરવું, જે અનાસક્ત ભાવે ભોજનની ઈચ્છા દર્શાવે છે
- ફળ પૂજા - ફળ ધરવું, જે મોક્ષ-ફળની પ્રાપ્તિની ભાવના દર્શાવે છે
પ્રતીકાત્મક અર્થ
દરેક દ્રવ્ય માત્ર બાહ્ય ક્રિયા નથી, પરંતુ તેની પાછળ ઊંડો આધ્યાત્મિક સંદેશ છુપાયેલો છે. ઉદાહરણ તરીકે, ચંદન પૂજા વખતે એવો ભાવ ભાવવામાં આવે છે કે "જેમ ચંદન કપાવા છતાં પોતાની સુવાસ નથી છોડતું, તેમ હું પણ સુખ-દુઃખના પ્રસંગોમાં સમભાવ ન છોડું."
પૂજા કરવાનો ક્રમ અને શુદ્ધિ
પૂજા કરતાં પહેલાં સ્નાન કરી શુદ્ધ વસ્ત્રો પહેરવામાં આવે છે. પૂજા ત્રણ અવસ્થામાં કરાય છે - અંગ પૂજા (સ્પર્શ કરીને), અગ્ર પૂજા (પ્રતિમાની સામે, સ્પર્શ કર્યા વગર) અને ભાવ પૂજા (ફક્ત મનથી ભક્તિભાવ). જળ-ચંદન-પુષ્પ પૂજા અંગ પૂજામાં આવે છે, જ્યારે બાકીની અગ્ર પૂજામાં.
રોજિંદી ટેવ તરીકે
ઘણા શ્રદ્ધાળુ જૈનો રોજ સવારે દેરાસર જઈ આ પૂજા કરે છે. આ ટેવ દિવસની શરૂઆત શાંતિ અને સકારાત્મક ભાવ સાથે કરવામાં મદદ કરે છે.