પ્રતિક્રમણ – અર્થ અને વિધિ
પ્રતિક્રમણ એ જૈન ધર્મની એક કેન્દ્રીય આરાધના છે, જેનો અર્થ થાય છે "પાછા ફરવું" - એટલે કે પોતાના દોષો અને ભૂલોમાંથી પાછા ફરી, શુદ્ધ માર્ગ પર આવવું.
પ્રતિક્રમણનો હેતુ
રોજિંદા જીવનમાં જાણતાં-અજાણતાં આપણાથી અનેક નાની-મોટી ભૂલો થતી રહે છે - કોઈને દુઃખ પહોંચાડવું, ખોટું બોલવું, અયોગ્ય વિચાર કરવો વગેરે. પ્રતિક્રમણ દ્વારા આ બધા દોષોનું સ્મરણ કરી, તેમના માટે ક્ષમા માંગવામાં આવે છે અને ફરી તેવી ભૂલ ન કરવાનો સંકલ્પ લેવામાં આવે છે.
પ્રતિક્રમણના પ્રકાર
પ્રતિક્રમણ મુખ્યત્વે બે સમયે કરવામાં આવે છે: દેવસી પ્રતિક્રમણ (દિવસ દરમિયાન થયેલા દોષો માટે, સાંજે કરવામાં આવે છે) અને રાઈ પ્રતિક્રમણ (રાત્રિ દરમિયાન થયેલા દોષો માટે, સવારે કરવામાં આવે છે). આ ઉપરાંત પાક્ષિક (પખવાડિયે), ચૌમાસી (ચાર મહિને) અને સાંવત્સરિક (વર્ષે એક વાર, પર્યુષણ દરમિયાન) પ્રતિક્રમણ પણ કરવામાં આવે છે.
સાંવત્સરિક પ્રતિક્રમણનું વિશેષ મહત્વ
વર્ષમાં એક વાર, પર્યુષણ પર્વના અંતે કરવામાં આવતું સાંવત્સરિક પ્રતિક્રમણ સૌથી મહત્વનું ગણાય છે. આ દિવસે જૈનો પોતાના તમામ પરિચિતો - મિત્રો, સંબંધીઓ, અને ક્યારેક તો શત્રુઓ સાથે પણ - "મિચ્છામિ દુક્કડમ્" (મારા દોષો માટે ક્ષમા માંગુ છું) કહીને ક્ષમાયાચના કરે છે.
પ્રતિક્રમણની પ્રક્રિયા
પ્રતિક્રમણમાં ચોક્કસ સૂત્રોના પઠન સાથે વિવિધ ક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે - જેમ કે ઈરિયાવહી (ચાલવા દરમિયાન થયેલી હિંસા માટે ક્ષમા), કાયોત્સર્ગ (શરીર સ્થિર રાખી ધ્યાનમાં રહેવું), અને વંદન. આખી પ્રક્રિયા લગભગ 45-60 મિનિટ જેટલો સમય લે છે.
અઢાર પાપસ્થાનકની આલોચના
પ્રતિક્રમણ દરમિયાન અઢાર પાપસ્થાનક (હિંસા, જૂઠ, ચોરી વગેરે) નું સ્મરણ કરી, તેમાંથી પોતાનાથી થયેલા દોષોની આલોચના (એકરાર) કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા આત્મનિરીક્ષણની ટેવ કેળવે છે.
શા માટે નિયમિત પ્રતિક્રમણ મહત્વનું છે?
જેમ આપણે રોજ શરીરની સ્વચ્છતા માટે સ્નાન કરીએ છીએ, તેમ પ્રતિક્રમણ એ મનની અને આત્માની સ્વચ્છતા માટેની દૈનિક ક્રિયા છે. નિયમિત પ્રતિક્રમણથી નાની ભૂલો મોટી બનતાં પહેલાં જ સુધારી શકાય છે, અને મન હળવું રહે છે.