અહિંસા – સૂક્ષ્મ સમજ
અહિંસા એ જૈન ધર્મનો કેન્દ્રીય સિદ્ધાંત છે - એટલો બધો કે "અહિંસા પરમો ધર્મ" (અહિંસા સૌથી મોટો ધર્મ છે) આ વાક્ય જૈન ધર્મની ઓળખ સમાન બની ગયું છે. જૈન ધર્મમાં અહિંસાને એટલી સૂક્ષ્મતાથી સમજાવવામાં આવી છે કે વિશ્વના અન્ય કોઈ ધર્મમાં તેની આટલી ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા જોવા મળતી નથી.
અહિંસાના ત્રણ સ્તર - કરવું, કરાવવું, અનુમોદવું
જૈન ધર્મમાં અહિંસાને માત્ર શારીરિક હિંસા ટાળવા પૂરતી મર્યાદિત નથી ગણવામાં આવતી. તેને ત્રણ સ્તરે જોવામાં આવે છે: મનથી (વિચારમાં કોઈને નુકસાન પહોંચાડવાનો ભાવ ન રાખવો), વચનથી (કડવા કે દુઃખ પહોંચાડે તેવા શબ્દો ન બોલવા), અને કર્મથી (પ્રત્યક્ષ કૃત્યથી કોઈને ઈજા ન પહોંચાડવી). વળી, આ ત્રણેય સ્તરે પણ ત્રણ રીતે હિંસા થઈ શકે: પોતે કરવી, બીજા પાસે કરાવવી, અથવા કોઈએ કરેલી હિંસાને સમર્થન આપવું (અનુમોદન). આમ કુલ નવ રીતે હિંસાથી બચવાની વાત જૈન ધર્મમાં કરવામાં આવી છે.
જીવોના પ્રકાર અને તેમની સંવેદનશીલતા
જૈન ધર્મ જીવોને તેમની ઇન્દ્રિયોની સંખ્યા પ્રમાણે વર્ગીકૃત કરે છે - એક-ઇન્દ્રિય જીવો (જેમ કે વનસ્પતિ, પાણી, અગ્નિ, હવા, માટીમાં રહેલા સૂક્ષ્મ જીવો) થી લઈને પાંચ-ઇન્દ્રિય જીવો (મનુષ્ય, પ્રાણી) સુધી. જેટલી વધુ ઇન્દ્રિયો, તેટલી વધુ સંવેદનશીલતા અને પીડા અનુભવવાની ક્ષમતા મનાય છે. તેથી પંચેન્દ્રિય જીવની હિંસા સૌથી ગંભીર પાપ ગણાય છે.
સૂક્ષ્મ જીવો પ્રત્યે પણ કરુણા
જૈન ધર્મ માને છે કે આંખે ન દેખાય તેવા અતિ સૂક્ષ્મ જીવો (જેમ કે પાણી, વનસ્પતિ કે હવામાં રહેલા જીવો) માં પણ ચેતના હોય છે. તેથી જ જૈન સાધુ-સાધ્વીઓ મુહપત્તિ (મોઢા પર કપડું) અને રજોહરણ (સાવરણી) જેવા સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે, જેથી અજાણતાં પણ કોઈ સૂક્ષ્મ જીવને નુકસાન ન થાય. મુહપત્તિ શ્વાસ સાથે સૂક્ષ્મ જીવો મોઢામાં જતા અટકાવે છે, જ્યારે રજોહરણ વડે બેસતાં કે ચાલતાં પહેલાં જમીન સાફ કરવામાં આવે છે.
અહિંસા અને શાકાહાર
આ જ કારણોસર જૈન ધર્મમાં કડક શાકાહારનો આગ્રહ રાખવામાં આવે છે, અને કંદમૂળ જેવી ચીજો પણ ટાળવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે, કારણ કે તેમાં અસંખ્ય સૂક્ષ્મ જીવોની હાજરી માનવામાં આવે છે. આ વિષય પર વધુ વિગત "શાકાહારનું મહત્વ" પાનામાં આપવામાં આવી છે.
અહિંસા અને વ્યવસાય પસંદગી
પરંપરાગત રીતે જૈનોને હિંસાજનક વ્યવસાયો (જેમ કે કતલખાનું, શિકાર, માછીમારી) ટાળવાની અને ઓછામાં ઓછી હિંસાવાળા વ્યવસાયો (જેમ કે વેપાર, ઝવેરાત) અપનાવવાની સલાહ અપાય છે. આ જ કારણે ઐતિહાસિક રીતે ઘણા જૈનો વેપાર-ધંધામાં આગળ રહ્યા છે.
અહિંસા એટલે માત્ર ટાળવું નહીં
અહિંસાનો સાચો અર્થ માત્ર હિંસાથી દૂર રહેવું એટલો જ નથી, પરંતુ સક્રિય કરુણા અને પ્રેમનો ભાવ કેળવવો પણ છે - એટલે કે દરેક જીવ પ્રત્યે મૈત્રીભાવ રાખવો. જૈન પ્રાર્થનાઓમાં "ખમેમિ સવ્વે જીવા" અને "સવ્વે જીવા કરંતુ મિત્તિ" જેવા ભાવ સતત વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.