પાંચ મહાવ્રત અને અણુવ્રત
જૈન ધર્મમાં આચરણનો પાયો પાંચ મુખ્ય વ્રતો પર રચાયેલો છે. આ વ્રતોનું પાલન બે સ્તરે થઈ શકે છે - સંપૂર્ણ રીતે (સાધુ-સાધ્વી માટે, જેને મહાવ્રત કહેવાય) અથવા આંશિક રીતે (ગૃહસ્થો માટે, જેને અણુવ્રત કહેવાય).
પાંચ મહાવ્રત (સાધુ-સાધ્વી માટે)
- અહિંસા - કોઈ પણ જીવને મન, વચન કે કર્મથી સંપૂર્ણપણે ન દુભાવવું, પોતાની જાતે કે બીજા પાસે કરાવીને પણ નહીં
- સત્ય - સંપૂર્ણ સત્ય બોલવું, પરંતુ એવું સત્ય પણ ન બોલવું જે કોઈને દુઃખ પહોંચાડે
- અસ્તેય (અચૌર્ય) - કોઈની પણ વસ્તુ, નાની હોય કે મોટી, પૂછ્યા વગર ન લેવી
- બ્રહ્મચર્ય - સંપૂર્ણ સંયમિત જીવન, મન-વચન-કાયાથી
- અપરિગ્રહ - કોઈ પણ વસ્તુ, ધન કે સંબંધ પર માલિકીભાવ કે મમત્વ ન રાખવો
સાધુ-સાધ્વીઓ માટે આ પાંચેય વ્રત "મહાવ્રત" કહેવાય છે કારણ કે તેમનું પાલન કોઈ પણ અપવાદ વગર, જીવનભર માટે અને સંપૂર્ણ કડકાઈથી કરવામાં આવે છે.
પાંચ અણુવ્રત (ગૃહસ્થો માટે)
સાધુ-સાધ્વી માટેના મહાવ્રત સંપૂર્ણ અને કડક હોય છે, જ્યારે ગૃહસ્થો માટે આ જ પાંચ સિદ્ધાંતોનું આંશિક અને વ્યવહારિક પાલન "અણુવ્રત" (નાનું વ્રત) કહેવાય છે:
- સ્થૂળ અહિંસા - નિરર્થક હિંસા ટાળવી, પરંતુ સ્વબચાવ કે વ્યવસાય માટે જરૂરી પ્રવૃત્તિની છૂટ
- સ્થૂળ સત્ય - મોટા જૂઠાણાં ટાળવા, ખાસ કરીને જે બીજાને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે
- સ્થૂળ અસ્તેય - ચોરી, છેતરપિંડી અને ભેળસેળ ટાળવા
- સ્વદારા સંતોષ - પોતાના જીવનસાથી પ્રત્યે વફાદારી
- પરિમિત પરિગ્રહ - ધન-સંપત્તિની મર્યાદા બાંધવી અને તેનાથી વધુ ન સંઘરવું
સાત શિક્ષાવ્રત - વધારાના નિયમો
પાંચ અણુવ્રત ઉપરાંત ગૃહસ્થો માટે સાત વધારાના વ્રત પણ ગણાવાયા છે, જેમાં ત્રણ ગુણવ્રત (દિશાની મર્યાદા, ભોગ-ઉપભોગની મર્યાદા, નિરર્થક પાપ ટાળવા) અને ચાર શિક્ષાવ્રત (સામાયિક, દેશાવકાશિક, પૌષધ, અતિથિ સંવિભાગ) નો સમાવેશ થાય છે. આ બધા મળીને ગૃહસ્થ માટે કુલ બાર વ્રત બને છે.
શા માટે આ ભેદ છે?
જૈન ધર્મ સમજે છે કે દરેક વ્યક્તિની ક્ષમતા અલગ હોય છે. તેથી સાધુ જીવન અને ગૃહસ્થ જીવન બંને માટે અલગ-અલગ સ્તરના વ્રત નક્કી કરવામાં આવ્યા છે, જેથી દરેક પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે ધર્મમાર્ગે આગળ વધી શકે. આ અભિગમ જૈન ધર્મની વ્યવહારિકતા દર્શાવે છે.
વ્રત લેવાનું મહત્વ
જૈન પરંપરામાં કોઈ પણ વ્રત ગુરુ સમક્ષ ઔપચારિક રીતે ગ્રહણ કરવાનું મહત્વ છે, કારણ કે તેનાથી વ્રત પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા વધુ દૃઢ બને છે. વ્રત લીધા પછી તેનું પાલન એ આત્મ-શિસ્તની કસોટી ગણાય છે, અને તેમાં થતી ભૂલો માટે પ્રાયશ્ચિતની પણ વ્યવસ્થા છે.