ત્રિરત્ન – સમ્યક દર્શન, જ્ઞાન, ચારિત્ર
જૈન ધર્મમાં મોક્ષ પ્રાપ્તિ માટે ત્રણ ગુણોને "રત્નત્રય" અથવા ત્રિરત્ન કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે ત્રણેય રત્નોની જેમ અમૂલ્ય અને જરૂરી છે. ઉમાસ્વાતિ મહારાજે પોતાના પ્રખ્યાત ગ્રંથમાં આ ત્રણેયને એકસાથે "મોક્ષમાર્ગ" તરીકે વર્ણવ્યા છે.
1. સમ્યક્ દર્શન
એટલે સાચી શ્રદ્ધા - આત્મા, કર્મ અને મોક્ષના સાચા સ્વરૂપ પર દૃઢ વિશ્વાસ. જ્યાં સુધી સાચી સમજણ અને શ્રદ્ધા ન હોય, ત્યાં સુધી કરેલી કોઈ પણ ધાર્મિક ક્રિયા પૂર્ણ ફળ આપી શકતી નથી - જેમ પાયા વગરનું મકાન ગમે તેટલું સુંદર હોય તો પણ ટકી શકતું નથી. સમ્યક્ દર્શનના મુખ્ય લક્ષણોમાં શમ (કષાયોની શાંતિ), સંવેગ (મોક્ષની અભિલાષા), નિર્વેદ (સંસાર પ્રત્યે વૈરાગ્ય), અનુકંપા (દયા) અને આસ્તિક્ય (તત્વો પર શ્રદ્ધા) નો સમાવેશ થાય છે.
2. સમ્યક્ જ્ઞાન
એટલે તત્વોનું સાચું અને સંપૂર્ણ જ્ઞાન - જીવ, અજીવ, કર્મ વગેરે વિશે સ્પષ્ટ સમજણ. માત્ર શ્રદ્ધા હોવી પૂરતું નથી; તેની પાછળનું જ્ઞાન પણ હોવું જોઈએ. જૈન શાસ્ત્રોમાં જ્ઞાનના પાંચ પ્રકાર ગણાવ્યા છે: મતિજ્ઞાન (ઇન્દ્રિયો દ્વારા મળતું જ્ઞાન), શ્રુતજ્ઞાન (શાસ્ત્રો દ્વારા મળતું જ્ઞાન), અવધિજ્ઞાન (મર્યાદિત દિવ્ય જ્ઞાન), મનઃપર્યવજ્ઞાન (બીજાના મનના ભાવ જાણવાનું જ્ઞાન), અને કેવળજ્ઞાન (સંપૂર્ણ, અમર્યાદિત જ્ઞાન જે તીર્થંકરોને પ્રાપ્ત થાય છે).
3. સમ્યક્ ચારિત્ર
એટલે સાચું આચરણ - જ્ઞાન અને શ્રદ્ધા પ્રમાણે વાસ્તવિક જીવનમાં આચરણ કરવું, જેમ કે અહિંસા, સત્ય, અને સંયમનું પાલન કરવું. ચારિત્રના પણ પાંચ પ્રકાર ગણાવાય છે, જે સાધુ જીવનની વિવિધ કક્ષાઓ દર્શાવે છે. ગૃહસ્થ માટે ચારિત્ર એટલે પાંચ અણુવ્રત અને અન્ય નિયમોનું પાલન, જ્યારે સાધુ માટે તે પાંચ મહાવ્રતના સંપૂર્ણ પાલન સુધી વિસ્તરે છે.
ત્રણેયનો પરસ્પર સંબંધ
આ ત્રણેય ગુણો એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે. સાચી શ્રદ્ધા (દર્શન) વગર જ્ઞાન મેળવવાની પ્રેરણા જ ન જાગે. જ્ઞાન વગર ખબર જ ન પડે કે સાચું આચરણ શું છે. અને આચરણ વગર જ્ઞાન અને શ્રદ્ધા માત્ર સૈદ્ધાંતિક રહી જાય, કોઈ વ્યવહારિક ફળ ન આપે.
એક પ્રખ્યાત ઉદાહરણ - રોગી અને દવા
આ ત્રિરત્નને સમજવા માટે રોગી અને દવાનું ઉદાહરણ અપાય છે: રોગી પર શ્રદ્ધા હોવી (કે દવા ફાયદો કરશે) એ સમ્યક્ દર્શન છે, દવા વિશે અને રોગ વિશે જ્ઞાન હોવું એ સમ્યક્ જ્ઞાન છે, અને ખરેખર દવા લેવી એ સમ્યક્ ચારિત્ર છે. જો રોગી ફક્ત દવા વિશે જાણે પણ તેના પર શ્રદ્ધા ન રાખે, અથવા શ્રદ્ધા-જ્ઞાન બંને હોય પણ દવા ન લે, તો રોગ મટશે નહીં.
ત્રણેયની આવશ્યકતા
જૈન શાસ્ત્રોમાં કહેવાયું છે કે આ ત્રણેય ભેગા મળે ત્યારે જ મોક્ષનો માર્ગ બને છે - એકલું જ્ઞાન, એકલી શ્રદ્ધા કે એકલું આચરણ પર્યાપ્ત નથી. જેમ રથના બંને પૈડાં સાથે હોય તો જ રથ ચાલે, તેમ આ ત્રણેય સાથે હોય તો જ સાચી પ્રગતિ શક્ય બને છે.