છ દ્રવ્ય
જૈન ફિલોસોફી પ્રમાણે સમગ્ર બ્રહ્માંડ છ મૂળભૂત દ્રવ્યો (પદાર્થો) થી બનેલું છે. આ છ દ્રવ્યોને સમજવાથી વિશ્વની રચના અને કાર્યપ્રણાલી સ્પષ્ટ થાય છે, અને તે જૈન વિજ્ઞાન-દર્શનનો પાયો ગણાય છે.
છ દ્રવ્યોની યાદી અને વિગત
- જીવાસ્તિકાય - ચેતન તત્વ (આત્માઓ), જે અસંખ્ય છે અને દરેક સ્વતંત્ર છે
- પુદ્ગલાસ્તિકાય - જડ પદાર્થ (જેને રૂપ, રસ, ગંધ, સ્પર્શ હોય), જે અનંત છે
- ધર્માસ્તિકાય - ગતિમાં સહાયક તત્વ, જે એક જ છે અને સમગ્ર લોકાકાશમાં વ્યાપ્ત છે
- અધર્માસ્તિકાય - સ્થિરતામાં સહાયક તત્વ, જે પણ એક જ છે
- આકાશાસ્તિકાય - અવકાશ આપનાર તત્વ, જે અનંત છે
- કાળ - સમય તત્વ, જે પરિવર્તન લાવે છે
ધર્માસ્તિકાય અને અધર્માસ્તિકાય - પાણી અને માછલીનું ઉદાહરણ
આ બે તત્વો સમજવા થોડા અઘરા છે. તેમને સમજવા માટે પાણી અને માછલીનું ઉદાહરણ અપાય છે: જેમ પાણી માછલીને તરવામાં (ગતિ કરવામાં) સહાય કરે છે પણ પોતે માછલીને તરવા મજબૂર નથી કરતું, તેમ ધર્માસ્તિકાય જીવ અને પુદ્ગલને ગતિ કરવામાં સહાય કરે છે પણ પોતે ગતિ કરાવતું નથી. તેવી જ રીતે, જેમ છાંયડો મુસાફરને આરામ કરવામાં સહાય કરે છે, તેમ અધર્માસ્તિકાય સ્થિરતામાં સહાયક બને છે.
આકાશાસ્તિકાય - અવકાશ આપનાર તત્વ
આકાશ એટલે એ તત્વ જે અન્ય તમામ દ્રવ્યોને રહેવા માટે જગ્યા આપે છે. જૈન દર્શન પ્રમાણે આકાશના બે ભાગ છે: લોકાકાશ (જ્યાં જીવ, પુદ્ગલ, ધર્માસ્તિકાય, અધર્માસ્તિકાય રહે છે) અને અલોકાકાશ (તેની બહારનો અનંત ખાલી અવકાશ, જ્યાં કંઈ જ નથી).
કાળ - પરિવર્તનનું તત્વ
કાળ એ એવું તત્વ છે જેના કારણે વસ્તુઓમાં નવું-જૂનું, પરિવર્તન અને ક્રમ શક્ય બને છે. કાળ વગર કોઈ પણ વસ્તુ જૂની થઈ શકે નહીં, કોઈ ઘટના પહેલા કે પછી બની શકે નહીં. જૈન દર્શનમાં કાળને પણ એક સ્વતંત્ર દ્રવ્ય તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.
પુદ્ગલ - એકમાત્ર રૂપી દ્રવ્ય
પુદ્ગલ એ એકમાત્ર એવું દ્રવ્ય છે જેને રૂપ-રંગ-ગંધ-સ્પર્શ હોય છે; બાકીના પાંચેય દ્રવ્યો અરૂપી છે. આપણી આસપાસ દેખાતી તમામ ભૌતિક વસ્તુઓ - પાણી, હવા, ધાતુ, ખોરાક - બધું જ પુદ્ગલ છે. કર્મ પણ પુદ્ગલનું જ એક અતિ સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ છે.
જીવ અને પુદ્ગલ વચ્ચેનો ભેદ
આ છમાંથી ફક્ત જીવ (આત્મા) જ ચેતન છે - બાકીના પાંચેય અજીવ (જડ) છે. જૈન ફિલોસોફીની આ ચોખવટ ખૂબ મહત્વની છે, કારણ કે ઘણી વખત આપણે શરીર (જે પુદ્ગલ છે) ને જ પોતાનું સાચું સ્વરૂપ માની બેસીએ છીએ.
શા માટે આ જ્ઞાન જરૂરી છે?
આત્માને બરાબર ઓળખવા માટે તેને અન્ય પાંચ દ્રવ્યોથી કેવી રીતે અલગ પાડવો તે સમજવું જરૂરી છે. જ્યારે વ્યક્તિ સ્પષ્ટ રીતે સમજે કે માત્ર જીવમાં જ જ્ઞાનગુણ છે, ત્યારે તે પોતાના સાચા સ્વરૂપને વધુ સારી રીતે ઓળખી શકે છે.