જૈન આગમ સાહિત્ય
જૈન આગમ એ ભગવાન મહાવીરના ઉપદેશો પર આધારિત પવિત્ર ગ્રંથોનો સમૂહ છે, જે ગણધરો દ્વારા સંકલિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ ગ્રંથો જૈન ધર્મના જ્ઞાનનો મુખ્ય સ્રોત ગણાય છે.
મૌખિક પરંપરાથી લિખિત સ્વરૂપ સુધી
શરૂઆતમાં આ ઉપદેશો ગુરુ-શિષ્ય પરંપરા દ્વારા મુખપાઠ (કંઠસ્થ) સ્વરૂપે જ સચવાતા હતા, લખવામાં આવતા ન હતા. પરંતુ સમય જતાં, ખાસ કરીને દુકાળ અને અન્ય મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓના કારણે, ઘણું જ્ઞાન વિસરાવા લાગ્યું. તેથી લગભગ મહાવીર નિર્વાણ પછી 980-993 વર્ષે, ગુજરાતના વલભીપુર ખાતે એક મોટી પરિષદ યોજાઈ, જ્યાં આચાર્ય દેવર્ધ્ધિગણિ ક્ષમાશ્રમણના નેતૃત્વમાં આ ગ્રંથોને પ્રથમ વખત વ્યવસ્થિત રીતે લિપિબદ્ધ કરવામાં આવ્યા.
દ્વાદશાંગી - બાર અંગ ગ્રંથો
મૂળ આગમ સાહિત્યને "દ્વાદશાંગી" કહેવાય છે, જેમાં 12 મુખ્ય ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં આચારાંગ સૂત્ર (સાધુ આચરણના નિયમો), સૂત્રકૃતાંગ સૂત્ર (અન્ય દર્શનોનું ખંડન), સ્થાનાંગ સૂત્ર, સમવાયાંગ સૂત્ર, ભગવતી સૂત્ર (પ્રશ્નોત્તર સ્વરૂપે વિસ્તૃત ચર્ચા) જેવા ગ્રંથો મુખ્ય છે. કમનસીબે, 12મું અંગ "દૃષ્ટિવાદ" સમય જતાં લુપ્ત થઈ ગયું.
અંગ-બાહ્ય ગ્રંથો
દ્વાદશાંગી ઉપરાંત અન્ય અનેક ગ્રંથો પણ છે, જેમાં ઉપાંગ, છેદસૂત્ર, મૂળસૂત્ર અને પ્રકીર્ણક ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે. કલ્પસૂત્ર (જેમાં તીર્થંકરોના જીવન ચરિત્રો છે) અને દશવૈકાલિક સૂત્ર (જે નાના સાધુઓ માટે પ્રારંભિક શિક્ષણ ગ્રંથ છે) આમાં ખૂબ જાણીતા છે.
ભાષા
મોટા ભાગના આગમ ગ્રંથો અર્ધમાગધી પ્રાકૃત ભાષામાં લખાયેલા છે - એ સમયની લોકભાષા, જેથી સામાન્ય લોકો પણ ધર્મનું જ્ઞાન સરળતાથી મેળવી શકે. આ પસંદગી દર્શાવે છે કે મહાવીરનો ઉપદેશ ફક્ત વિદ્વાનો પૂરતો મર્યાદિત નહોતો, પરંતુ સર્વસામાન્ય જન માટે હતો.
દિગંબર દૃષ્ટિકોણ
દિગંબર સંપ્રદાય મૂળ દ્વાદશાંગીને સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થયેલી માને છે, અને તેના બદલે આચાર્ય કુંદકુંદ જેવા પાછળના આચાર્યો દ્વારા રચિત ગ્રંથોને (જેમ કે સમયસાર, પ્રવચનસાર) પ્રમાણભૂત માને છે.
આધુનિક સમયમાં મહત્વ
આજે આ પ્રાચીન ગ્રંથો અનુવાદ અને ટીકાઓ સાથે ઉપલબ્ધ છે, જેનાથી સામાન્ય જૈનો પણ પોતાની ભાષામાં આ ઊંડું જ્ઞાન મેળવી શકે છે. અનેક જૈન સંસ્થાઓ આ ગ્રંથોના જતન અને પ્રચાર માટે સતત કાર્યરત છે.