જૈન ઇતિહાસ » શ્વેતાંબર-દિગંબર વિભાજન

શ્વેતાંબર-દિગંબર વિભાજન

જૈન ધર્મમાં આજે બે મુખ્ય સંપ્રદાયો છે - શ્વેતાંબર અને દિગંબર. આ વિભાજન જૈન ધર્મના ઈતિહાસમાં એક મહત્વનો વળાંક છે, જેને સમજવો જૈન સમાજની વર્તમાન રચનાને સમજવા માટે જરૂરી છે.

વિભાજનનું મુખ્ય કારણ

પરંપરા પ્રમાણે, ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણ પછી લગભગ 200 વર્ષે ઉત્તર ભારતમાં ભયંકર દુકાળ પડ્યો. આ દુકાળ દરમિયાન ઘણા સાધુઓ ખોરાકની શોધમાં દક્ષિણ ભારત (કર્ણાટક) તરફ સ્થળાંતરિત થયા, જ્યાં આચાર્ય ભદ્રબાહુના નેતૃત્વમાં તેમણે કડક નગ્ન સાધુ-આચરણ જાળવી રાખ્યું. ઉત્તર ભારતમાં રહી ગયેલા સાધુઓએ, પરિસ્થિતિવશ, શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરવાનું શરૂ કર્યું. દુકાળ પછી જ્યારે બંને જૂથો ફરી મળ્યા, ત્યારે આચરણ અને માન્યતાઓમાં આવેલા તફાવતોના કારણે ધીરે ધીરે ઔપચારિક વિભાજન થયું.

મુખ્ય તફાવતો - વસ્ત્ર

સૌથી સ્પષ્ટ તફાવત વસ્ત્ર અંગેનો છે: દિગંબર સાધુઓ સંપૂર્ણ નગ્ન રહે છે (દિગંબર એટલે "દિશાઓ જ જેમનું વસ્ત્ર છે"), એવી માન્યતા સાથે કે સંપૂર્ણ અપરિગ્રહ માટે વસ્ત્રનો પણ ત્યાગ જરૂરી છે. શ્વેતાંબર સાધુ-સાધ્વીઓ સફેદ વસ્ત્ર ધારણ કરે છે, એવી માન્યતા સાથે કે વસ્ત્ર પોતે બંધનનું કારણ નથી, જ્યાં સુધી તેના પ્રત્યે આસક્તિ ન હોય.

અન્ય મહત્વના તફાવતો

બંને સંપ્રદાયો વચ્ચે કેટલાક અન્ય મતભેદો પણ છે: દિગંબર માન્યતા પ્રમાણે સ્ત્રીઓ એ જ ભવમાં મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી શકતી નથી (તેમને પ્રથમ પુરુષ તરીકે જન્મ લેવો પડે છે), જ્યારે શ્વેતાંબર માન્યતા પ્રમાણે સ્ત્રીઓ પણ એ જ ભવમાં મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. વળી, 19મા તીર્થંકર મલ્લિનાથ અંગે પણ મતભેદ છે - શ્વેતાંબર માને છે કે તેઓ સ્ત્રી હતા, જ્યારે દિગંબર માને છે કે તેઓ પુરુષ હતા. આગમ ગ્રંથોની સંખ્યા અને પ્રામાણિકતા અંગે પણ બંને સંપ્રદાયો વચ્ચે તફાવત છે.

સમાનતાઓ

તફાવતો હોવા છતાં, બંને સંપ્રદાયો પાયાના સિદ્ધાંતો - અહિંસા, અનેકાંતવાદ, કર્મવાદ, 24 તીર્થંકરોની પરંપરા અને મોક્ષનું અંતિમ લક્ષ્ય - પર સંપૂર્ણપણે સંમત છે. બંને સંપ્રદાયોના અનુયાયીઓ ઘણી વખત એકબીજાના તીર્થસ્થાનોની યાત્રા પણ કરે છે.

ઉપ-સંપ્રદાયો

સમય જતાં બંને મુખ્ય સંપ્રદાયોમાં પણ વધુ પેટા-વિભાગો બન્યા, જેમ કે શ્વેતાંબરમાં મૂર્તિપૂજક, સ્થાનકવાસી અને તેરાપંથ, જ્યારે દિગંબરમાં પણ વિવિધ ગચ્છ અને પરંપરાઓ વિકસી.

એકતાનું મહત્વ

વર્તમાન સમયમાં જૈન સમાજના મોટા ભાગના આગેવાનો એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે સંપ્રદાયગત તફાવતો કરતાં અહિંસા અને કરુણાનો સહિયારો સંદેશ વધુ મહત્વનો છે, અને તમામ જૈનોએ સંગઠિત રહીને ધર્મના મૂળભૂત મૂલ્યોનો પ્રચાર કરવો જોઈએ.