ગણધરો અને પ્રથમ સંઘ
ભગવાન મહાવીરના મુખ્ય 11 શિષ્યોને "ગણધર" કહેવાય છે, જેમણે તેમના ઉપદેશને વ્યવસ્થિત રીતે ગ્રંથસ્થ કરવામાં અને સંઘનું સંચાલન કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી.
ગણધર એટલે કોણ?
"ગણધર" શબ્દનો અર્થ થાય છે "ગણ (સમૂહ/સંઘ) ને ધારણ કરનાર" - એટલે કે જેમણે તીર્થંકરના ઉપદેશને સમજી, તેને સૂત્રબદ્ધ કરી, અને શિષ્ય-સમુદાયનું નેતૃત્વ કર્યું. મહાવીર સ્વામીના 11 ગણધર બધા જ મૂળે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો હતા, જેઓ વેદ-શાસ્ત્રોમાં નિપુણ હતા પરંતુ મહાવીરના ઉપદેશથી પ્રભાવિત થઈને તેમના શિષ્ય બન્યા.
ગૌતમ સ્વામી - પ્રથમ ગણધર
ઈન્દ્રભૂતિ ગૌતમ, જે "ગૌતમ સ્વામી" તરીકે વધુ જાણીતા છે, મહાવીરના પ્રથમ અને સૌથી પ્રખ્યાત ગણધર હતા. તેઓ મહાવીર પ્રત્યે અત્યંત સ્નેહ ધરાવતા હતા, એટલા સુધી કે તેમને પોતાને કેવળજ્ઞાન મહાવીરના નિર્વાણ પછી જ પ્રાપ્ત થયું - કારણ કે મહાવીર પ્રત્યેનો સૂક્ષ્મ સ્નેહ-રાગ પણ એક પ્રકારનું બંધન ગણાય છે. ગૌતમ સ્વામીની ભક્તિ અને જ્ઞાનની કથાઓ જૈન સાહિત્યમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે.
દ્વાદશાંગી - બાર અંગ ગ્રંથો
ગણધરોએ મહાવીરના ઉપદેશને 12 મુખ્ય ગ્રંથોમાં (દ્વાદશાંગી) સંકલિત કર્યો, જેમાં આચારાંગ સૂત્ર, સૂત્રકૃતાંગ સૂત્ર જેવા ગ્રંથોનો સમાવેશ થાય છે. આ ગ્રંથો પેઢી દર પેઢી મુખપાઠ દ્વારા સચવાયા, અને પાછળથી લિખિત સ્વરૂપમાં આવ્યા.
ચતુર્વિધ સંઘની રચના
મહાવીરે પોતાના અનુયાયીઓને ચાર ભાગમાં સંગઠિત કર્યા: સાધુ, સાધ્વી, શ્રાવક અને શ્રાવિકા. આ ચતુર્વિધ સંઘની રચના એટલી સુવ્યવસ્થિત હતી કે તે આજે, લગભગ 2,500 વર્ષ પછી પણ, એ જ સ્વરૂપમાં ટકી રહી છે - જે જૈન ધર્મની સાંગઠનિક શક્તિનું પ્રમાણ છે.
ગણધરોનું અંતિમ ભાવિ
મહાવીરના 11 ગણધરોમાંથી 9 ગણધર મહાવીરના જીવનકાળ દરમિયાન જ નિર્વાણ પામ્યા, જ્યારે માત્ર ગૌતમ સ્વામી અને સુધર્મા સ્વામી મહાવીરના નિર્વાણ પછી પણ જીવિત રહ્યા. સુધર્મા સ્વામી દ્વારા જ આગળની સાધુ-પરંપરા ચાલુ રહી, અને તેથી આજના મોટા ભાગના જૈન સાધુ-સમુદાયો પોતાને સુધર્મા સ્વામીની પરંપરા સાથે જોડે છે.
ઐતિહાસિક મહત્વ
ગણધરોના પ્રદાન વગર મહાવીરના ઉપદેશો આજ સુધી વ્યવસ્થિત સ્વરૂપમાં પહોંચી શક્યા ન હોત. તેમનું કાર્ય એ સાબિત કરે છે કે કોઈ પણ મહાન ઉપદેશને ટકાવી રાખવા માટે સંગઠન અને શિષ્ય-પરંપરા એટલી જ જરૂરી છે જેટલો મૂળ ઉપદેશ.