ભગવાન મહાવીર સ્વામી – જીવન ચરિત્ર
ભગવાન મહાવીર સ્વામી, 24મા અને છેલ્લા તીર્થંકર, જૈન ધર્મના સૌથી વધુ દસ્તાવેજીકૃત અને ઐતિહાસિક રીતે સ્થાપિત તીર્થંકર છે. તેમનો સમયગાળો ઈસુ પૂર્વે 6ઠ્ઠી સદીનો મનાય છે, જે તેમને ગૌતમ બુદ્ધના સમકાલીન બનાવે છે.
જન્મ અને પ્રારંભિક જીવન
મહાવીરનો જન્મ ક્ષત્રિયકુંડ (વર્તમાન બિહાર) માં રાજા સિદ્ધાર્થ અને રાણી ત્રિશલાને ત્યાં થયો હતો. તેમનું મૂળ નામ વર્ધમાન હતું. બાળપણથી જ તેમનામાં અસાધારણ સાહસ અને શાંતિ જોવા મળતી હતી - એક પ્રખ્યાત કથા પ્રમાણે બાળપણમાં એક ભયંકર સર્પ (વાસ્તવમાં એક દેવ દ્વારા પરીક્ષા લેવા મોકલાયેલ) ને પણ તેમણે નિર્ભયતાથી હાથમાં પકડી લીધો હતો, જેના કારણે તેમને "મહાવીર" (મહાન વીર) નામ મળ્યું.
સંસાર ત્યાગ અને સાધના
30 વર્ષની ઉંમરે માતા-પિતાના અવસાન પછી, મહાવીરે રાજ્યપાટ છોડી દીક્ષા લીધી. ત્યારબાદ તેમણે લગભગ સાડા બાર વર્ષ સુધી અત્યંત કઠોર તપસ્યા કરી - મૌન રહીને, ઓછામાં ઓછો ખોરાક લઈને, અને અનેક પ્રકારના શારીરિક-માનસિક ઉપસર્ગો (કષ્ટો) સહન કરીને. આ સાધનાના અંતે તેમને કેવળજ્ઞાન (સંપૂર્ણ જ્ઞાન) પ્રાપ્ત થયું.
ધર્મોપદેશ અને સંઘની સ્થાપના
કેવળજ્ઞાન પછી મહાવીરે લગભગ 30 વર્ષ સુધી સમગ્ર ભારતમાં ભ્રમણ કરી ધર્મોપદેશ આપ્યો. તેમણે ચતુર્વિધ સંઘની સ્થાપના કરી - સાધુ, સાધ્વી, શ્રાવક (ગૃહસ્થ પુરુષ) અને શ્રાવિકા (ગૃહસ્થ સ્ત્રી). તેમના મુખ્ય 11 શિષ્યો "ગણધર" કહેવાયા, જેમાં ગૌતમ સ્વામી સૌથી પ્રખ્યાત છે.
ઉપદેશનો સાર
મહાવીરે અહિંસા, અનેકાંતવાદ અને અપરિગ્રહ પર વિશેષ ભાર મૂક્યો. તેમણે એ સમયના કઠોર જાતિ-ભેદ સામે અવાજ ઉઠાવ્યો અને દરેક વ્યક્તિ - પછી તે કોઈ પણ જાતિ કે લિંગની હોય - ને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિનો સમાન અધિકાર છે તેવો ઉપદેશ આપ્યો, જે તે સમય માટે ક્રાંતિકારી વિચાર હતો.
નિર્વાણ
72 વર્ષની ઉંમરે, પાવાપુરી ખાતે મહાવીરે નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું. જૈન પરંપરા પ્રમાણે આ દિવસ કારતક વદ અમાસનો હતો, જે આજે "દિવાળી" તરીકે ઉજવાય છે - જૈનો માટે આ દિવસ મહાવીરના નિર્વાણની સ્મૃતિમાં દીવા પ્રગટાવવાનો દિવસ છે.
વારસો
મહાવીર સ્વામીના ઉપદેશો આજે પણ કરોડો લોકોના જીવનનું માર્ગદર્શન કરે છે. તેમના જીવન અને ઉપદેશો જૈન ધર્મના મુખ્ય આગમ ગ્રંથોમાં સચવાયેલા છે, જેની ચર્ચા આગળના પાના પર કરવામાં આવશે.