જૈન ઇતિહાસ » ભગવાન પાર્શ્વનાથ

ભગવાન પાર્શ્વનાથ

ભગવાન પાર્શ્વનાથ, 23મા તીર્થંકર, જૈન ધર્મના ઈતિહાસમાં વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે, કારણ કે તેમનું અસ્તિત્વ આધુનિક ઇતિહાસકારો દ્વારા પણ વ્યાપકપણે સ્વીકૃત છે. તેમનો સમયગાળો આશરે ઈસુ પૂર્વે 9મી-8મી સદીનો મનાય છે, જે તેમને ભગવાન મહાવીરથી લગભગ 250 વર્ષ પહેલાં મૂકે છે.

જન્મ અને પ્રારંભિક જીવન

પાર્શ્વનાથનો જન્મ વારાણસી (કાશી) ના રાજા અશ્વસેન અને રાણી વામાદેવીને ત્યાં થયો હતો. બાળપણથી જ તેમનામાં અસાધારણ કરુણા અને શાણપણના ગુણો દેખાતા હતા.

કમઠ સાથેની પ્રખ્યાત ઘટના

પાર્શ્વનાથના જીવનની સૌથી જાણીતી કથા કમઠ નામના તપસ્વી સાથે સંકળાયેલી છે. એક વખત યુવાન પાર્શ્વકુમારે કમઠ નામના તપસ્વીને પંચાગ્નિ તપ કરતા જોયા, જેમાં તે લાકડાની ભઠ્ઠીમાં એક મોટું લાકડું સળગાવી રહ્યા હતા. પોતાના અવધિજ્ઞાનથી પાર્શ્વકુમારે જાણ્યું કે તે લાકડાની અંદર એક સર્પ-યુગલ સંતાયેલું છે. તેમણે કમઠને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પરંતુ કમઠે ન માન્યું. લાકડું ચીરાવતાં ખરેખર અંદરથી અર્ધબળેલા સર્પ-યુગલ નીકળ્યા, જેમને પાર્શ્વકુમારે નવકાર મંત્ર સંભળાવી શાંતિ આપી. આ સર્પ-યુગલ મૃત્યુ પછી અનુક્રમે ધરણેન્દ્ર (નાગરાજ) અને પદ્માવતી દેવી તરીકે જન્મ્યા, જેઓ પાછળથી પાર્શ્વનાથના રક્ષક દેવ-દેવી બન્યા.

કમઠનો બદલો અને ધરણેન્દ્રની સહાય

એ જ કમઠ, મૃત્યુ પછી એક દુષ્ટ દેવ તરીકે જન્મ્યો અને પાર્શ્વનાથ જ્યારે ધ્યાનમાં લીન હતા ત્યારે તેમના પર ભયંકર વરસાદ અને તોફાનનો ઉપસર્ગ કર્યો. તે સમયે ધરણેન્દ્ર અને પદ્માવતીએ આવીને પોતાની ફેણથી પાર્શ્વનાથનું રક્ષણ કર્યું. આ જ કારણોસર પાર્શ્વનાથની મૂર્તિઓમાં ઘણી વખત તેમના મસ્તક ઉપર સર્પની ફેણનું છત્ર દર્શાવવામાં આવે છે.

ચતુર્યામ ધર્મ

પાર્શ્વનાથે પોતાના અનુયાયીઓ માટે ચાર મુખ્ય વ્રતોનો ઉપદેશ આપ્યો હતો (અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય અને અપરિગ્રહ), જેને "ચતુર્યામ ધર્મ" કહેવાય છે. પાછળથી ભગવાન મહાવીરે આમાં પાંચમું વ્રત (બ્રહ્મચર્ય) ઉમેરીને પાંચ મહાવ્રતની સ્થાપના કરી.

નિર્વાણ અને શંખેશ્વર

પાર્શ્વનાથે સમેત શિખર પર્વત પર નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું. તેમની સૌથી પ્રખ્યાત મૂર્તિ ગુજરાતના શંખેશ્વર તીર્થમાં બિરાજમાન છે, જે આજે પણ જૈનો માટે અત્યંત ચમત્કારિક અને પવિત્ર તીર્થસ્થાન મનાય છે.