જૈન ઇતિહાસ » ભગવાન નેમિનાથ અને કૃષ્ણ

ભગવાન નેમિનાથ અને કૃષ્ણ

ભગવાન નેમિનાથ, જેમને અરિષ્ટનેમિ પણ કહેવાય છે, 22મા તીર્થંકર છે અને તેમનું જીવન મહાભારત કાળના પ્રખ્યાત પાત્ર શ્રીકૃષ્ણ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે - આ જૈન ઈતિહાસનું એક વિશિષ્ટ પાસું છે જ્યાં ધાર્મિક અને પૌરાણિક ઈતિહાસ એકબીજા સાથે મળે છે.

કૃષ્ણ સાથેનો સંબંધ

જૈન પરંપરા પ્રમાણે નેમિનાથ શ્રીકૃષ્ણના પિતરાઈ ભાઈ હતા - બંને યાદવ કુળના હતા. નેમિનાથના પિતા સમુદ્રવિજય અને કૃષ્ણના પિતા વસુદેવ સગા ભાઈઓ હતા. આ સંબંધ જૈન ધર્મ અને તે સમયના વ્યાપક સામાજિક-રાજકીય માળખા વચ્ચેના જોડાણને દર્શાવે છે.

લગ્ન-મંડપમાંથી વૈરાગ્ય

નેમિનાથના જીવનની સૌથી પ્રખ્યાત ઘટના તેમના લગ્નની છે. રાજુલ (રાજીમતી) સાથે તેમનું લગ્ન નક્કી થયું હતું, અને લગ્નની જાન નીકળી ચૂકી હતી. પરંતુ રસ્તામાં જ્યારે તેમણે લગ્ન-ભોજન માટે બંધ કરાયેલા પશુઓનો પોકાર સાંભળ્યો, ત્યારે તેમનું હૃદય કરુણાથી ભરાઈ ગયું. તેમણે તરત જ એ પશુઓને મુક્ત કરાવ્યા અને લગ્ન કર્યા વગર જ ત્યાંથી પાછા ફરી દીક્ષા લેવાનો નિર્ણય કર્યો.

રાજુલનો ત્યાગ અને સાધના

નેમિનાથના આ નિર્ણયથી રાજુલને ઊંડો આઘાત લાગ્યો, પરંતુ ટૂંક સમયમાં જ તેમને પણ સત્ય સમજાયું અને તેમણે પણ સંસારનો ત્યાગ કરી સાધ્વી જીવન અંગીકાર કર્યું. રાજુલની આ કથા ત્યાગ અને આધ્યાત્મિક જાગૃતિનું પ્રેરક ઉદાહરણ ગણાય છે, અને જૈન સાહિત્યમાં તેમને વિશેષ સ્થાન અપાયું છે.

ગિરનાર સાથેનો સંબંધ

નેમિનાથે ગિરનાર પર્વત પર દીક્ષા લીધી, ત્યાં જ કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું, અને અંતે ત્યાં જ નિર્વાણ પણ પ્રાપ્ત કર્યું. આ કારણોસર ગિરનાર (સૌરાષ્ટ્ર, ગુજરાત) જૈનો માટે અત્યંત પવિત્ર તીર્થસ્થાન બન્યું, જ્યાં આજે પણ ભવ્ય નેમિનાથ મંદિર આવેલું છે અને દર વર્ષે લાખો યાત્રાળુઓ ત્યાં દર્શન કરવા જાય છે.

ઐતિહાસિક મહત્વ

નેમિનાથ અને કૃષ્ણનો સંબંધ દર્શાવે છે કે જૈન પરંપરા પ્રાચીન ભારતના વ્યાપક પૌરાણિક-ઐતિહાસિક તાણાવાણા સાથે કેટલી ઊંડાણથી જોડાયેલી છે. આ કથા એ પણ શીખવે છે કે સાચી કરુણા ક્યારેક સૌથી મોટા વ્યક્તિગત નિર્ણયો પણ બદલી શકે છે.