જૈન ઇતિહાસ » ભગવાન ઋષભદેવ

ભગવાન ઋષભદેવ

ભગવાન ઋષભદેવ, જેમને આદિનાથ પણ કહેવાય છે, વર્તમાન કાળચક્રના પ્રથમ તીર્થંકર છે. તેમનું જીવન જૈન ધર્મમાં જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર ભારતીય સંસ્કૃતિમાં એક મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે.

સંસ્કૃતિના આદ્ય-સ્થાપક

જૈન પરંપરા પ્રમાણે ઋષભદેવ એ સમયે થયા જ્યારે માનવ સમાજ હજુ પ્રાથમિક અવસ્થામાં હતો - લોકો કલ્પવૃક્ષો પરથી મળતી કુદરતી ચીજોથી પોતાનું જીવન ચલાવતા હતા. ઋષભદેવે જ સૌ પ્રથમ માનવોને ખેતી, લેખન, ગણિત, કળા-કારીગરી અને 72 પ્રકારની વિદ્યાઓ શીખવી, જેનાથી સંગઠિત સમાજની શરૂઆત થઈ. આ જ કારણોસર તેમને "આદિનાથ" (પ્રથમ નાથ) અને સંસ્કૃતિના આદ્ય-સ્થાપક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

રાજ્યકાળ અને ત્યાગ

ઋષભદેવ પ્રથમ રાજા પણ ગણાય છે, જેમણે લોકોને રાજ્ય-વ્યવસ્થા હેઠળ સંગઠિત કર્યા. તેમને 100 પુત્રો હતા, જેમાં ભરત અને બાહુબલી સૌથી પ્રખ્યાત છે. લાંબા સમય સુધી રાજ્ય કર્યા પછી, તેમણે રાજ્યપાટ પોતાના પુત્રોને સોંપી દીક્ષા લીધી અને કઠોર તપસ્યા દ્વારા કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.

ભરત-બાહુબલીની કથા

ઋષભદેવના બે પુત્રો ભરત અને બાહુબલી વચ્ચેનું યુદ્ધ જૈન ઈતિહાસની સૌથી પ્રખ્યાત કથાઓમાંની એક છે. રાજ્ય માટેના યુદ્ધમાં વિજયી થવા છતાં, બાહુબલીને અચાનક સંસારની નિરર્થકતાનો બોધ થયો અને તેમણે ત્યાં જ દીક્ષા લઈ લીધી. તેમની કઠોર તપસ્યા અને કર્ણાટકના શ્રવણબેલગોલા ખાતેની વિશાળ પ્રતિમા આજે પણ જૈન સ્થાપત્યનું અજોડ ઉદાહરણ ગણાય છે.

નિર્વાણ

ઋષભદેવે અષ્ટાપદ પર્વત પર નિર્વાણ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કર્યું, જે આજે પણ જૈનો માટે એક પરમ પવિત્ર તીર્થસ્થાન મનાય છે, જો કે તેનું ચોક્કસ ભૌગોલિક સ્થાન ઐતિહાસિક રીતે વિવાદાસ્પદ છે અને કેટલાક તેને હિમાલય ક્ષેત્રમાં હોવાનું માને છે.

અન્ય ધર્મોમાં ઉલ્લેખ

રસપ્રદ વાત એ છે કે ઋષભદેવનો ઉલ્લેખ હિંદુ પુરાણોમાં પણ મળે છે, જ્યાં તેમને વિષ્ણુના અવતાર તરીકે અથવા નાભિ રાજાના પુત્ર તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યા છે. આ સામ્યતા જૈન ધર્મની પ્રાચીનતા અને વ્યાપક સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ તરફ ઈશારો કરે છે.

વારસો

ઋષભદેવનું જીવન આપણને શીખવે છે કે ભૌતિક સફળતા અને સત્તાની ટોચે પહોંચ્યા પછી પણ, સાચી શાંતિ ત્યાગ અને આત્મ-સાધનામાં જ રહેલી છે. તેમના દ્વારા સ્થાપિત સાંસ્કૃતિક પાયો આજે પણ ભારતીય સમાજનો એક ભાગ છે.