24 તીર્થંકરો – એક ઝલક
જૈન ધર્મમાં 24 તીર્થંકરો એ મુક્તિનો માર્ગ બતાવનારા મહાન આત્માઓ છે. "તીર્થંકર" શબ્દનો અર્થ થાય છે "તીર્થ (ધર્મ-માર્ગ) બનાવનાર" - એટલે કે જેમણે સંસાર-સાગર તરવાનો માર્ગ બતાવ્યો.
24 તીર્થંકરોની યાદી
વર્તમાન અવસર્પિણી કાળચક્રના 24 તીર્થંકરો આ પ્રમાણે છે: ઋષભદેવ, અજિતનાથ, સંભવનાથ, અભિનંદન સ્વામી, સુમતિનાથ, પદ્મપ્રભ, સુપાર્શ્વનાથ, ચંદ્રપ્રભ સ્વામી, સુવિધિનાથ, શીતલનાથ, શ્રેયાંસનાથ, વાસુપૂજ્ય સ્વામી, વિમલનાથ, અનંતનાથ, ધર્મનાથ, શાંતિનાથ, કુંથુનાથ, અરનાથ, મલ્લિનાથ, મુનિસુવ્રત સ્વામી, નમિનાથ, નેમિનાથ, પાર્શ્વનાથ અને મહાવીર સ્વામી.
તીર્થંકર કેવી રીતે બને છે?
જૈન માન્યતા પ્રમાણે કોઈ પણ આત્મા અસંખ્ય ભવોની સાધના, ઉત્કૃષ્ટ પુણ્ય અને "તીર્થંકર નામકર્મ" નામના વિશિષ્ટ કર્મના ઉદયથી તીર્થંકર પદ પ્રાપ્ત કરે છે. આ પદ પ્રાપ્ત કરવા માટે પૂર્વભવોમાં "વીસ સ્થાનક" નામની વિશિષ્ટ સાધના કરવી પડે છે, જેમાં અરિહંત ભક્તિ, ગુરુ ભક્તિ, જ્ઞાન ભક્તિ જેવા વીસ ઉત્કૃષ્ટ ભાવોનો સમાવેશ થાય છે.
પાંચ કલ્યાણક
દરેક તીર્થંકરના જીવનમાં પાંચ મુખ્ય ઘટનાઓ બને છે, જેને "કલ્યાણક" કહેવાય છે: ચ્યવન કલ્યાણક (સ્વર્ગમાંથી ગર્ભમાં અવતરણ), જન્મ કલ્યાણક, દીક્ષા કલ્યાણક (સંસાર ત્યાગ), કેવળજ્ઞાન કલ્યાણક (સંપૂર્ણ જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ), અને નિર્વાણ કલ્યાણક (મોક્ષ પ્રાપ્તિ). આ પાંચેય પ્રસંગોને દેવો પણ ઉજવવા આવે છે એવી માન્યતા છે.
લાંછન અને ઓળખ ચિહ્નો
દરેક તીર્થંકરની મૂર્તિ સાથે એક વિશિષ્ટ પ્રતીક (લાંછન) જોડાયેલું હોય છે, જેમ કે ઋષભદેવનું લાંછન બળદ છે, મહાવીર સ્વામીનું લાંછન સિંહ છે, અને પાર્શ્વનાથનું લાંછન સર્પ છે. આ લાંછનોના આધારે જ મંદિરોમાં કઈ મૂર્તિ કયા તીર્થંકરની છે તે ઓળખી શકાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે મૂર્તિ પર નામ લખેલું ન હોય.
સમય અંતરાલ
જૈન ગ્રંથો પ્રમાણે તીર્થંકરો વચ્ચેનો સમય ગાળો અતિ વિશાળ છે, ખાસ કરીને પ્રારંભિક તીર્થંકરોના સમયમાં - કરોડો વર્ષોના અંતરે. જેમ જેમ 24મા તીર્થંકર તરફ આગળ વધીએ, તેમ તેમ આ અંતરાલ ઘટતું જાય છે, અને છેલ્લા બે તીર્થંકરો (પાર્શ્વનાથ અને મહાવીર) ઐતિહાસિક રીતે પ્રમાણમાં નજીકના સમયમાં થયા.
શા માટે 24 જ તીર્થંકરો?
જૈન દર્શન પ્રમાણે સમય એક ચક્ર (કાળચક્ર) ના રૂપમાં ફરે છે, જેમાં ઉત્સર્પિણી (ચઢતો કાળ) અને અવસર્પિણી (ઉતરતો કાળ) એમ બે ભાગ હોય છે. દરેક અર્ધ-ચક્રમાં બરાબર 24 તીર્થંકરો જન્મ લે છે - આ સંખ્યા નિશ્ચિત અને શાશ્વત મનાય છે.